Wederzijdse hulp in de natuur (Kropotkin)

In de blog: Over de ethiek van de seculiere samenleving reacties: 0 pdf print

De Russische prins Peter Kropotkin, geoloog en geograaf, tijdgenoot en bewonderaar van Darwin, was waarschijnlijk de eerste wetenschapper die een grondige studie heeft gewijd aan wederzijdse hulp in de natuur.

Zijn studie haalde echter niet de canon van het darwinisme, zoals Noam Chomsky met spijt vaststelde.

De reden lijkt me niet wetenschappelijk maar ideologisch: het rauwe kapitalisme uit die tijd had meer oren naar "de macht van de sterkste" dan naar "wederzijdse hulp", en al helemaal wanneer een verslag hierover uit de pen van een links anarchist kwam.

Maar de natuur beperkt zich niet tot wat in een bepaalde tijd opgeld doet. Misschien zijn ecosystemen met hogere energieniveaus (dichter bij de evenaar) meer geneigd tot concurrentie, en zijn systemen met lage energieniveaus (zoals de poolstreken) meer geneigd tot coöperatie. Hoe dan ook, elk middel om te overleven komt in aanmerking voor selektie. Evolutie heeft geen voorkeur voor samenwerking of voor geweld. Ze is blind en ziet beide.

Hier, bij wijze van hommage aan Kropotkin, een vertaling van de aanhef van Mutual Aid: A Factor of Evolution uit 1902:

Twee aspekten van het dierenleven maakten de meeste indruk tijdens de reizen die ik in mijn jeugd maakte in Oost-Siberië en Noordelijk Mantsjoerije. Het eerste was de extreme strijd om het bestaan die de meeste diersoorten moeten voeren tegen de barre natuur; de enorme herhaaldelijke vernietiging van leven door natuurlijke invloeden; en de daaruit voortvloeiende schaarste aan leven in het uitgestrekte gebied dat ik overzag. En het andere was, dat zelfs in de weinige plekken waar het wemelde van dierlijk leven, ik geen spoor vond van de bittere strijd tussen dieren van dezelfde soort die - door de meeste darwinisten (maar niet altijd door Darwin) - het overheersende kenmerk was van de strijd om het bestaan, en de belangrijkste factor in de evolutie.

De verschrikkelijke sneeuwstormen die over het noordelijk deel van Eurasia razen aan het eind van de winter, en de ijzige vorst die er dikwijls op volgt; het ijs en de sneeuwstormen die elk jaar terugkeren in de tweede helft van mei, als de bomen reeds in volle bloesem staan en overal insecten rondzwermen; de vroege vorst en, soms, de zware sneeuwval in juli en augustus, die onverwacht myriaden insecten vernietigt, evenals de tweede broedsels van vogels in de vlakte; de stormachtige regens, veroorzaakt door de moesson, die in de meer gematigde zones valt in augustus en september, en leiden tot overstromingen van een omvang die enkel bekend is in Amerika en Oostelijk Azië, en die op de hoogvlakten gebieden overspoelen zo groot als Europese landen; en tenslotte, de hevige sneeuw vroeg in october, die uiteindelijk een gebied zo groot als Frankrijk en Duitsland samen onbruikbaar maken voor grazende dieren, die uitgeroeid worden bij duizenden - dit waren de condities waaronder ik dieren om hun leven zag vechten in Noordelijk Azië.

Ze deden me al vlug het overwelmende belang in de natuur beseffen van wat Darwin beschreef als "de natuurlijke rem op oververmenigvuldiging," in vergelijking met de strijd om bestaansmiddelen tussen individuen van dezelfde soort die hier en daar beperkt voorkomt, maar nooit de omvang bereikt van het eerste. Het immense Noorden van Azië onderscheidt zich door schaarste en onderbevolking - niet door overbevolking, en dit deed me steeds meer twijfelen of de gevaarlijke competitie voor voedsel binnen elke soort, een geloofsartikel voor de meeste darwinisten, en, bijgevolg, aan de dominerende rol die dit soort competitie verondersteld was te spelen in de evolutie van nieuwe soorten.

Waar ik anderzijds overvloedig dierlijk leven zag, zoals bijvoorbeeld op de meren waar vele tientallen soorten en miljoenen dieren samenkwamen om zich voort te planten; in kolonieën van knaagdieren; in de migraties van vogels op Amerikaanse schaal langs de Usuri; en in het bijzonder de migratie van damherten die ik zag op de Amur, waarbij vele duizenden van deze intelligente dieren samenkwamen uit een enorm gebied, vluchtend voor de komende dikke sneeuw, om de Amur over te steken op haar smalste plaats - in al deze beelden uit het dierenleven dat zich voor mijn ogen afspeelde, zag ik Wederzijdse Hulp en Wederzijdse Steun doorgevoerd in zo'n mate dat ik me afvroeg of het niet een eigenschap van het grootste levensbelang was, voor de soort en voor haar verdere evolutie.

Zie ook http://www.sigervanbrabant.be/blog/


Reacties (0)

Alleen geregistreerde gebuikers mogen comments plaatsen

Aanmelden of Registreer plaats een reactie