Is beschaafd gedrag evolutionair voordelig?

In de blog: Filosofische overpeinzingen reacties: 35 pdf print

Beschaafd zijn, in de zin van "beschaafd gedrag vertonen" wordt algemeen als een positieve eigenschap gezien. Het begrip zit dicht bij "beleefd gedrag" maar het omvat ook: het respecteren van andere meningen, kunnen relativeren, mededogen vertonen, enz. Een beschaafde maatschappij honoreert een dergelijk gedrag en het vormt de basis voor onze westerse democratie.

De vraag is of "beschaafd gedrag" in evolutionaire zin nou wel zo'n gunstige eigenschap is. Het werkt nl. alleen maar als iederéén in die maatschappij beschaafd gedrag vertoont - quod non.

De beschaafde maatschappij c.q. democratie is slecht bestand tegen acties van onbeschaafde "barbaren", zoals bv. terroristen. Ze kan zich daartegen alleen maar verweren door die indringers met gelijke munt - dus onbeschaafd gedrag - terug te betalen. Maar ook als ze niet gewelddadig zijn, kunnen fundamentalisten misbruik maken van de democratische spelregels om hun eigen onverzoenlijke opvattingen op te leggen aan de rest van de bevolking ( zoals we bv. bij de nazi's gezien hebben) en daarmee de beschaving om zeep te helpen.

Als we naar onze eigen geschiedenis kijken, dan zien we dat die beheerst wordt door een opeenvolging van gewelddadige en onverzoenlijke gedragingen. "Beschaafde" momenten zijn zeldzaam en houden niet lang stand. Ook als we naar onze naaste verwanten in het dierenrijk kijken dan is geweld, onderdrukking, pesterij, kortom 'macho-gedrag', aan de orde van de dag en kennelijk ook succesvol, anders zouden deze dieren het in de evolutie immers niet gered hebben.

Kortom waar halen wij de euvele moed vandaan te denken dat "beschaafd gedrag" het toppunt/eindpunt van onze evolutie als mens is?


Tags
evolutie

Reacties (35)

   

Ja Aurora, je laatste regel is een heel goede vraag.
Ik denk dat wat wij 'beschaafd gedrag' noemen in feite 'conformistisch gedrag' is. Een moreel oordeel over dat gedrag is misschien niet van belang. Een groepsdier verwacht van zijn soort- en groepsgenoten uiteindelijk een vorm van na-aperij, een conformistisch gedrag omdat zo iets leidt tot stabiliteit binnen de groep of soort. Als iedereen nu toch eens gewoon zou doen wat iedereen doet, dan waren er toch minder problemen hé. De koeien die in de wei staan, staan daar allemaal braaf 'koe te zijn', identiek, allemaal grazen, gaan liggen, herkauwen, opstaan en weer grazen...dus mooi kuddegedrag en dan zijn er weinig conflicten.
Stel dat je in een stam geboren wordt die heerszuchtig is en gewelddadig, dan wordt daarin van de kinderen verwacht dat ze later moedige, niet bange, strijdlustige krijgers worden. In hun ogen is zo iets dus normaal en 'beschaafd gedrag'. Ik vraag me af of 'barbaren' zichzelf onbeschaafd noemen. Zijn er in de geschiedenis trouwens beschavingen die zichzelf 'onbeschaafd' noemden? Hitler en zijn volk noemden zichzelf wellicht ook beschaafd, méér nog, ze dachten dat ze 'Ubermenschen' waren, een superieur ras! Ik denk dat elk volk vind dat zijn beschaving beter is dan andere beschavingen. Allemaal noemen ze zich 'beschavingen' dus 'beschaafd'.

Conformistisch gedrag kan alvast evolutionair nuttig zijn en zoals je schrijft, vooral als iedereen conform doet. Dus 'beschaafd' en 'beleefd' doen zoals iedereen is nuttig.
In elk geval blijkt afwijkend gedrag ook kansen tot evolutie te bieden. Bij de mens is dat alvast duidelijk. Als er geen experimentele creatieve 'andersdenkenden' waren, dan was er wellicht minder evolutie geweest, zoch zeker cultureel.

Ik denk alvast niet dat 'beschaafd gedrag' een eindpunt van onze evolutie is of zou moeten zijn. Als morgen de omgevingsomstandigheden zodanig veranderen dat bvb lichamelijke, fysische sterkte belangrijker wordt om te overleven dan het geestelijk, culturele of verstandelijke, dan evolueren we naar een mensheid die eerder terug wat dierlijker, dier-gelijker wordt, een beetje zoals onze verwanten de apen en primaten.

   

"Übermenschen" let wel op ! Nietzsche is een van de volgens mij één mee van grote en ook één van de meest verkrachte filosofen ooit. ik denk dat hij dat zelf ook besefte maar dan was het al te laat...(Übermenschen gaat niet over superman, het gaat over een mens die zich boven zijn driften heeft verworven.. (volgens mij))

http://www.youtube.com/watch?v=alHu-nGqDHY

   

Beste Gebruikersnaam,

Liefde is ook een drijfveer.

   

beste Eskon
het is mij niet geheel duidelijk waarom je dat zegt
bedoel je in verbant met die link ?

   

Beste 02,

Driften emoties en hartstochten associeer ik met elkaar.
Die driften zijn de drijfveren van de mens, de mens kan niet zonder.
Een mens zonder wil dat hem drijft is stoïcijns en zal nergens meer om geven.

   

Hoe weet je dat? Waarom denk je dat? Dat een mens moet geloven in zichzelf lijkt me duidelijk, want anders verliest deze de zin van het persoonlijke bestaan. Maar waarom zou je je geloof in jezelf kwijtraken als je stoïcijn bent?

   

Het waren de zogenaamde eerste beschavingen die georganiseerd geweld pleegden door legers uit te rusten met getrainde soldaten om hun rijk te verdedigen of uit te breiden. Ik denk dat inhoud van de termen beschaafd en beschaving niet zoveel met elkaar te maken hebben. De elite van een beschaving heeft er altijd andere fatsoensnormen op na gehouden dan het volk, maar verdedigden ook als eersten hun hypocriete belangen bij wrede conflicten en oorlogen.

   

Ik neem aan dat je met "evolutionair voordelig" bedoelt dat het een erfelijk kenmerk is dat door natuurlijke selectie bevoordeeld wordt?

Dan denk ik nee, beschaafd gedrag is niet evolutionair voordelig, maar het is wel een hele vooruitgang.

(Waarbij beschaafd gedrag niet verward mag worden met het gedrag van beschavingen.)

   

In 'The Selfish gene' laat Dawkins zien dat iedere leefgemeenschap ergens een evenwicht bereikt tussen de haviken en de duiven. Als een gemeenschap een overmaat van onbeschaafde haviken heeft, gaat het slecht met die gemeenschap. Als een gemeenschap een overmaat aan beschaafde duiven heeft kan een kleine minderheid van haviken een hoop onheil aanrichten. Dus er stelt zich als het ware automatisch een evenwicht in.

   

Misschien is het toch goed ook eens stil te staan bij de vraag wat we onder 'beschaafd' verstaan. Is dat een te objectiveren gegeven? Vinden bvb extremistische fundamentalistische moslims van zichzelf niet dat 'ZIJ' de beschaafden uit een verheven beschaving en dat de westerlingen met hun kapitalistisch systeem de onbeschaafde beschaving is?
'Beschaafd' is dàt conformistisch gedrag dat het gemiddelde individu van de groep verwacht.
Of dat gedrag dan een evolutief voordeel blijkt, dat is een andere kwestie. Een al te brave beschaafde beschaving kan daardoor juist ook een makkelijke 'vogel voor de kat' worden binnen de evolutie, een makkelijke prooi worden, en dan is het al gauw gedaan met die beschaafde beschaving... Evolutief voordeel????

   

Fundamentalisten zullen zichzelf vast niet "onbeschaafd" vinden. Integendeel: zij vinden dat zijzelf de enige " ware" beschaving vertegenwoordigen en dat iedereen zich daarnaar moet voegen.
De vraag is echter hoe je met "andersdenkenden" c.q. minderheden omgaat. Geef je die de ruimte (met alle risico's van dien) of onderdruk je ze? Evolutionair gezien lijkt mij onderdrukken succesvoller, maar dat is wel geheel tegen onze opvatting van "beschaafd gedrag"!

   

Beschaafd gedrag, is dat hetzelfde als toerekeningsvatbaar zijn? Het is jammer als daar twijfel over is. Vooral berekenbaar gedrag wordt gezien als toerekeningsvatbaar, welk gedrag dat dan ook is. Inconsequentie in gedrag is taboe. Dus consequent mensen vermoorden in oorlogssituaties is goed, of consequent de andere wang toekeren. Maar niet de één doodschieten en de ander jouw wang toekeren. Dat gaat niet werken.

   

Beste Aurora,

Is evolutie dan wel het eindpunt van de mens?

   

Beste Eskon,
Ik ben juist benieuwd naar welke mensensoort wij zullen evolueren: via de "beschaafde" weg of via de "onbeschaafde" weg.

BesteYiem,
Onberekenbaarheid c.q. inconsequent gedrag is juist een zeer succesvolle strategie in de evolutie om te overleven. Maar dat is iets anders als ontoerekeningsvatbaar - dat heeft te maken met verantwoordelijk zijn voor je daden.

Groet,
Aurora

   

Hallo Aurora,

wie bepaalt wat verantwoordelijk gedrag is? Men noemt bepaald gedrag verantwoordelijk en dus beschaafd. Bijvoorbeeld als het consequent is vanuit een bepaalde filosofie. Het is altijd mogelijk een filosofie aan te nemen die het inconsequent zijn tot waarde bombardeert. Dus dan is of alle gedrag verantwoordelijk, of geen enkel gedrag verantwoordelijk, of verliest verantwoordelijkheid en beschaafdheid haar betekenis.

Hoe zie jij dat evolutionair? Voordeel van inconsequent gedrag? Ik denk dan zelf aan het minder (mis)bruikbaar zijn door anderen, maar dus ook in positieve zin verwijderen we ons dan van elkaar als bruikbaar voor elkaar.

   

in de absolute zin van het woord beschaafd gaat het volgens mij over het juiste/goede/waarheid

   

Beste Yiem,
Consequent zijn maakt je gedrag voorspelbaar. Tegenstanders c.q. concurrenten kunnen hier misbruik van maken. Bij inconsequent/ onvoorspelbaar gedrag is dat veel moeilijker.
Overigens heeft dat denk ik weinig met beschaafd gedrag te maken.

Groet,
Aurora

   

Het gaat over verantwoordelijk gedrag wat volgens mij synoniem is met beschaafd gedrag, en dan gaat het om het idee dat inconsequent gedrag niet verantwoordelijk is.

   

Beste Yiem,
Consequent zijn maakt je gedrag voorspelbaar. Tegenstanders c.q. concurrenten kunnen hier misbruik van maken. Bij inconsequent/ onvoorspelbaar gedrag is dat veel moeilijker. Die is dus evolutionair in het voordeel.
Overigens heeft dat denk ik weinig met beschaafd gedrag te maken.

Groet,
Aurora

   

>>>>Het begrip [beschaafd gedrag vertonen] zit dicht bij "beleefd gedrag" maar het omvat ook: het respecteren van andere meningen, kunnen relativeren, mededogen vertonen, enz. Een beschaafde maatschappij honoreert een dergelijk gedrag en het vormt de basis voor onze westerse democratie.<<<<<

De blogger geeft hier het begrip aan waarover het gaat. Daar moeten wij commentatoren, als we willen dat dit een verhelderende uitwisseling wordt, ons bij neerleggen.

Welnu, dit door Aurora genoemde "beschaafd gedrag" is een goed, het is niet onderhevig aan biologische evolutie. Het kan verspreid worden langs culturele weg, maar niet door natuurlijke selectie.

Ik zie niet in hoe men anders kan beweren, zonder het gestelde begrip geweld aan te doen. Iets wat Aurora al doet in de derde paragraaf van haar blog. Wat een eindeloze verwarring voorspelt.

   

beschaaft gedrag binnen een samenleving is het tegenbeeld van onbeschaafd gedrag buiten een samenleving ? ik zou dus niet durven stellen dat een samenleving slecht bestand is tegen acties van onbeschaafde "barbaren" eerder dat evolutie binnen een beschaving vasthangt aan acties buiten een samenleving. bijvoorbeeld: ik eet volgens de strikte etiquette omdat de "barbaren" eten als wilden... ?

   

Beste Siger,

Je hebt helemaal gelijk dat "beschaafd gedrag" niet in de genen zit en dus geen onderwerp is van biologische evolutie. Het vermogen om gedrag te leren (d.m.v. kopiëren van voorbeeldgedrag) zit wel in de genen ingebakken (evenals bij hogere diersoorten) maar kan net zo goed tot onbeschaafd als beschaafd gedrag leiden.
Het vermogen om te leren vormt wel de basis voor een culturele evolutie, waarvan de resultaten niet d.m.v. genen maar d.m.v. opvoeding en onderwijs worden doorgegeven.
Je kunt de culturele evolutie zien in het verlengde van de biologische evolutie, omdat die culturele evolutie wel bepalend is voor het overlevingssucces van de soort. Het succes van de homo sapiens is vooral hierdoor bepaald.
Ik vraag mij dus af of "beschaafd gedrag" een betere overlevingskans in de culturele evolutie biedt dan "onbeschaafd gedrag", wetende dat dat "onbeschaafde gedrag" in de historie van de mensheid een overheersende rol heeft gespeeld.

Groet
Aurora

   


Aurora, kan jij me misschien even een klare definitie geven van wat 'beschaafd' betekent?
Ook misschien de definitie van 'een beschaving'. En is een beschaving beschaafd, gezien ik het woord 'beschaafd' ontdek in het woord 'beschaving'. Of hebben die woorden niets met elkaar gemeenschappelijk?

   

Beste livinus,
Ik heb in mijn blog een aantal kenmerken van beschaafd gedrag opgesomd, zoals die in het maatschappelijk verkeer opdoemen. Een exactere definitie is lastig, maar ik ga er van uit dat iedereen wel weet wat daarmee bedoeld wordt.
Het begrip "beschaving" staat mijns inziens los van "beschaafd gedrag". Beschaving verwijst naar culturele goederen die de tand des tijds hebben doorstaan. Een aboriginal of een papoea kan echter best beschaafd zijn, terwijl zijn beschaving voornamelijk immaterieel en/of vergankelijk is.

   

Als ik van het begrip 'beschaafd' zoals iedereen wel weet wat ermee bedoeld wordt, dan zou ik de vraag naar een definitie niet gesteld hebben. Voor mij is dat begrip helemaal niet duidelijk. Neem bvb besnijdenissen van jongens en meisjes, tot zelfs dichtnaaien of vrouwen een burka laten dragen. Wij hier kunnen zo iets als niet beschaafd beschouwen, maar in de culturen waar dit voorkomt vind men dat heel normaal en ook beschaafd en behorend tot hun beschaving. Volgens mij komen de woorden beschaving en beschaafd wel degelijk etymologisch overeen en staan niet los van elkaar. Een beschaving is beschaafd. Het hangt er enkel van af vanuit welke beschaving je het bekijkt. De ene beschaving vind de andere barbaars en onbeschaafd, maar elke beschaving vind en zegt van zichzelf dat ze beschaafd is.

   

Beste Aurora,

Als doorwinterd materialist geloof ik niet zo in een (darwinistische) evolutie van culturen. Ik denk dat culturen een antwoord vormen op materiële (of noem het ecologische) omstandigheden, in potentie of in actie.

   

Waarom zou een materialist niet in evolutie van culturen kunnen geloven?
En waarom zouden culturen niet kunnen evolueren? Onze hedendaagse westerse cultuur heeft een hoop te danken aan de klassieke Griekse cultuur. Via de cultuur van de Romeinen hebben we allerlei aspecten daarvan in onze cultuur ingebouwd. Is dat geen evolutie?

   

Ik zeg niet dat een materialist niet in evolutie van culturen kan geloven. Natuurlijk evolueren culturen.

Ik zeg dat ik (dus alvast één materialist) geloof dat culturele evolutie gedreven wordt door materiële omstandigheden. Daarbij impliceer ik dat culturele evolutie wél kan.

   

wanneer noemt een evolutie 'darwinistisch'? Wanneer er een genetische verandering is ontstaan binnen een soort die een veranderd fenotype teweeg brengt?

   

Darwiniaanse evolutie (syn. natuurlijke selectie) bestaat uit drie simpele stappen: replicatie - variatie - selectie.

Er zijn enkele punten van dispuut: toevalligheid van variatie (ik geloof dat variatie dikwijls "constraint" of "facilitated" is), en selectie (ik geloof dat selectie niet tot het gen beperkt is maar op elk niveau van het organisme kan plaatsvinden (gen, cel, fenotype, groep...)

Waar ik me hierboven van wilde distanciëren was de veronderstelling dat cultuur evolueert volgens wetten besloten in een geestelijke wereld. Dat is me te idealistisch (hegeliaans.)

Ik zou me wel kunnen voorstellen dat een cultuur darwiniaans evolueert, maar de kracht van culturele evolutie is net dat ze bewust aan natuurlijke selectie kan ontsnappen.

Een cultuur is mi. succesvol als hij er in slaagt intern en extern (natuur en andere culturen) geweld te vermijden. Dat hoeft niet darwinistisch te ontstaan, onze verbeelding kan heel wat trials and errors kortsluiten. Wanneer we bijvoorbeeld een verdrag maken om alle chemische wapens te bannen, hebben we natuurlijke selectie door middel van gifgas buiten werking gezet. Maar onze reden was niet ideëel maar materieel.

   

Ik vraag me af of culturele evoluties invloed kunnen hebben op darwinistische evolutie. Ik vraag me bvb af wat het culturele impact van de verplichting voor de vrouw om haar lichaam volledig te bedekken, soms tot een burka met slechts een oogspleetje toe, kan zijn op de lichamelijke evolutie. Een vrouw krijgt alvast, op haar kindertijd na, heel haar leven lang haast geen zonlicht op haar lichaam. Dat wil ook zeggen niet de vitaminen die door de zon worden gegenereerd. Verder kiezen, lees 'selecteren', de mannen hun vrouw zo ook niet echt op het uiterlijk, op het fenotype. Ze weten amper of hun vrouw mooi aantrekkelijk gaat zijn. Dat moet toch gevolgen hebben lijkt me op de genetische evolutie?

   

Maar er is enkel evolutie in de darwinistische betekenis als geselecteerde eigenschappen overgeërfd worden. Vitaminegebrek zou zo kunnen omgekeerd worden als de "mode" verandert.

Heel veel dingen "evolueren" echter ook om andere reden, of blijven zoals ze zijn.

Maar je hebt wel gelijk dat cultuur onrechtstreeks kan bijdragen. Een cultuur kan bijvoorbeeld geschikt zijn voor een bepaald klimaat of omgeving, en ervoor zorgen dat haar bevolking naar zo'n plaats migreert. Die plaats kan dan weer invloed hebben op erfelijke kenmerken. Zo zie je bijvoorbeeld dat mensen die wouden opzochten door hun wijze van leven kleiner van gestalte, en mensen die grasvlaktes opzochten langer van gestalte zijn. Ook huidskleur heeft met de omgeving te maken, met name de hoeveelheid zonlicht. Het kost wel 100.000 jaar of meer om dergelijke (slechts oppervlakkige) veranderingen te zien optreden.

Snelle veranderingen zijn mogelijk door het zgn. "foundereffect": een klein groepje dat zich uitbreidt in een nieuwe omgeving. Als er mensen naar Mars vertrekken en daar een kolonie opzetten zullen de erfelijke kenmerken van die groep onvermijdelijk (met vele generaties toenemend) verschillend zijn van de aardse bevolking. En hun cultuur zal , onder druk van de nieuwe materiële omgeving vermoedelijk sneller veranderen dan hun genoom.

   

Goed, dan graag weer terug naar mijn beginvraag. Stel twee mensentypen tegenover elkaar met eigenschappen die onderworpen zijn aan darwinistische selectie:
Het ene type (A) is krijgshaftig, onverschrokken, moedig, niets ontziend en heeft geen medelijden met z'n tegenstander.
Het andere type (B) is wel empathisch, probeert geweld te vermijden en z'n doel d.m.v. onderhandeling te bereiken.
A heb ik eerder "onbeschaafd" genoemd en B " beschaafd". A en B zijn karaktereigenschappen die onderworpen zijn aan Darwinistische selectie ( ze uiten zich wel in verschillende culturen, maar hun oorsprong is wel een genetisch verschillende aanleg).
Mijn vraag is welke van die twee typen zal het winnen op de lange duur?

   

Dag Aurora,
het antwoord op je vraag kan men niet weten vermits we de toekomst niet kennen. Alles zal immers van de omstandigheden afhangen. Als de natuurlijke (Darwinistische) omstandigheden zodanig ooit worden dat krijgshaftig zijn een voordeel blijkt te zijn om beter te overleven, dan zal type A meer overlevings- en voortplantingskansen krijgen en dus krijgen we een mensensoort met type A mensen.

PS: het begrip 'beschaafd' is een subjectief begrip. Wat jij beschaafd noemt is voor iemand anders misschien niet beschaafd. Het is dus moeilijk te objectiveren.
Mijn normenstelsel vind wel zoals jij dat 'empathisch zijn' beschaafder is, maar dat is omdat ik in deze cultuur hier geboren ben natuurlijk. De Egyptische cultuur noemen we ook een beschaafde beschaving, maar het bouwen van piramiden en dergelijke was wel op macht en slavernij gebaseerd. Men vond dat toen wellicht niet onbeschaafd...

   

De (zelfs recente) geschiedenis leert ons, dat dezelfde personen zich in de ene situatie als type A gedragen, en in de andere situatie als type B. Dat geldt voor de overgrote meerderheid. Zoals ik al zei, agressie blijkt een culturele variabele te zijn met sterke materiële drijfveer.

Alleen geregistreerde gebuikers mogen comments plaatsen

Aanmelden of Registreer plaats een reactie