Over de redelijkheid van theïsme

In de blog: Emanuel Rutten reacties: 33 pdf print

In deze bijdrage betoog ik dat het theïsme vanuit wijsgerig gezichtspunt beschouwd een rationeel aanvaardbaar wereldbeeld betreft. Dit doe ik door het verschil tussen wereldbeschouwingen en positieve vakwetenschappelijke theorieën productief te maken. Deze bijdrage is mede tot stand gekomen door recentelijk op dit forum gevoerde discussies, met Porphyrios en anderen.

Reflecterend op de menselijke conditie schrijft Blaise Pascal ondermeer het volgende: “Want wat is de mens uiteindelijk in de natuur? Een niets, vergeleken bij het oneindige, een alles, vergeleken bij het niets, een midden tussen niets en alles. Oneindig ver ervan verwijderd de uitersten te begrijpen, zijn begin en einde van de dingen voor hem onverbiddelijk verborgen in een ondoordringbaar geheim, en hij is evenmin in staat het niets te zien waaraan hij ontrukt is als het oneindige waarin hij opgeslokt is” (‘Oeuvres complètes’, ed. Pléiade, Parijs 1954, blz. 1106-1107). “Wij zijn geworpen”, zou Heidegger zeggen. Wij zijn altijd al geïnvolveerd in een zich voltrekken van werkelijkheid. Nooit kunnen wij hierbuiten gaan staan. Maar hoe vinden wij dan houvast? Hoe vinden wij vaste grond onder onze voeten? Dit doen wij door ons te oriënteren. Wij oriënteren ons door betekenissen toe te kennen aan de ons omringende wereld. Ons bestaan is dus voor alles interpretatie: interpretatie van onze omgang met de werkelijkheid. Al ons denken, ervaren en handelen is daarom altijd al een interpreterend denken, ervaren en handelen. Maar wat maakt nu een duurzame en evenwichtige oriëntatie op de wereld mogelijk? Wat zorgt ervoor dat voor ons niet alle dingen voortdurend verward zijn en door elkaar heen lopen? Het antwoord hierop is dat ieder mens ten diepste uitgaat van een bepaald eenheidsstichtend wereldbeeld. Dit wereldbeeld vormt het existentiële hart van al ons interpreterend denken, voelen en doen. Het is het zingevend centrum van ons menselijk bestaan dat richting geeft aan heel ons leven. Een wereldbeschouwing is dus een wijze van de wereld verstaan, een manier van in-de-wereld-zijn. Een wereldbeeld omvat dan ook zowel cognitieve als praktische elementen, zowel fundamentele overtuigingen als algemene leefregels. Iedere wereldbeschouwing is als manier van leven een hecht intrinsiek samenspel van waarheidsaanspraken en praktische richtsnoeren. Een wereld-beeld, een way of life, betreft een existentieel geheel van diep verbonden ‘waarheid’ en ‘leidraad’.

Nu bouwen wij van jongs af aan ons wereldbeeld welhaast ongemerkt op door omgang met de werkelijkheid. Er komt echter een moment dat we beseffen dat wij ons op heel verschillende manieren kunnen verhouden tot het gegevene. Verschillende alternatieve wereldbeschouwingen dienen zich aan. Zo kan men uitgaan van een wereldbeeld volgens welke alles uiteindelijk teruggaat op onbewuste stof. De wereld wordt hier begrepen als zijnde opgekomen uit puur levenloze en volstrekt willekeurige materie. Men gelooft dat er niets buiten de zichtbare materiële werkelijkheid is. Maar men kan de wereld ook verstaan als voortgekomen uit bewuste geest. De wereld wordt dan geduid als bezield en als de schepping van iets goddelijks. Deze twee wereldbeschouwingen verhouden zich tot elkaar als twee totaal verschillende perspectieven op het voorhandende. Elk van deze oriëntatiewijzen wordt gekenmerkt door “een specifieke mentale gerichtheid en ervaren, oftewel door datgene waarvoor iemand gevoelig is, of juist niet, door datgene waarvoor iemand open staat, of juist niet, door datgene aan werkelijkheid dat tot iemand komt, of juist niet” (Benedict Broere). Hoe dan ook, ieder mens kiest uiteindelijk een bepaalde wereldbeschouwing om zijn of haar verdere leven vorm te geven, een, om met Charles Taylor te spreken, best account. En dit kiezen is gelet op het voorgaande zelfs onvermijdelijk. We moeten kiezen. We kunnen niet anders. Zonder wereldbeeld zouden we geen zingevende betekenisvolle samenhang in ons leven kunnen aanbrengen. We zouden niet tot werkelijke identiteitsvorming kunnen komen. Dit impliceert echter niet dat ieder wereldbeeld even adequaat of inadequaat is als ieder ander. Een wereldbeschouwing kan namelijk in meerdere of mindere mate legitiem zijn. We kunnen dan ook altijd vragen naar de rechtvaardiging van een bepaalde levensbeschouwing. Nu is het beoordelen van de redelijkheid van een wereldbeeld, zoals het theïsme of het atheïsme, een filosofische en geen vakwetenschappelijke activiteit. Wereldbeschouwingen zijn immers geen wetenschappelijke theorieën, maar praktisch-cognitieve totaalkaders waarbij de hele menselijke conditie in het geding is. In een wereldbeeld is het totale mens-zijn betrokken. Alle menselijke vermogens worden aangesproken. Het is daarom een illusie om te denken dat we in het geval van het evalueren van wereldbeelden praktische rationaliteit kunnen scheiden van epistemische rationaliteit. Elk wereldbeeld grondt in een praktische én epistemische rationaliteit, zij omvat zowel een theoretisch weten als een weten opgesloten in ons handelen. Weten en handelen, inzien en doen, zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Explicit knowledge en tacit knowledge zijn steeds gekoppeld, net zoals ons denken en voelen. Een wereldbeschouwing vertegenwoordigt dan ook altijd tegelijkertijd een vita contemplativa en een vita activa, een theoria en een praxis. We kunnen ons in het geval van het beoordelen van een wereldbeeld daarom niet beperken tot de methoden van de empirische vakwetenschappen alleen. De vraag of een wereldbeeld rationeel aanvaardbaar is behoort immers steeds bekeken te worden in het licht van al onze menselijke disposities, ons handelen, onze rede, onze ervaringen, ons gemoed en onze intuïties, en betreft precies daarom een wijsgerige vraag. We dienen voor het evalueren van een wereldbeeld derhalve uit te gaan van een wijsgerig inclusief begrip van rationaliteit, waarbij naast empirische methoden ook rationele intuïties, niet-corrigeerbare ervaringen, fenomenologische reflecties, filosofische gedachte-experimenten, a priori redeneringen en praktische overwegingen in het spel worden gebracht. Gegeven het fundamentele en onoverbrugbare verschil tussen het wetenschappelijk ontwikkelen van positieve vakwetenschappelijke theorieën en het wijsgerig waarderen van de redelijkheid van allesomvattende wereldbeschouwingen, begaan zij die de beoordeling van de redelijkheid van theïsme als een empirisch vakwetenschappelijk vraagstuk behandelen een categoriefout. De vraag of er goede rationele gronden zijn voor het accepteren van een theïstische wereldbeschouwing betreft immers een wijsgerige en géén positief vakwetenschappelijke vraag. En dit precies vanwege het feit dat wereldbeelden oftewel levensbeschouwingen existentiële gehelen zijn in plaats van empirische vakwetenschappelijke theorieën.

Maar wat zijn de relevante wijsgerige beoordelingscriteria om de vraag te beantwoorden of het theïsme rationeel gerechtvaardigd is? Welnu, een wijsgerig adequaat wereldbeeld dient in ieder geval praktisch hanteerbaar te zijn, innerlijk consistent te zijn, een vergaande mate van coherentie te vertonen, in hoge mate integratief te zijn, niet te conflicteren met de resultaten van de positieve vakwetenschappen, en te beschikken over een brede holistische explanatory scope waarbij de oorsprong van de kosmos, het leven, bewustzijn en morele waarden, en tevens een groot aantal andere onderling kwalitatief sterk verschillende wereldfenomenen, op een eenduidige en hecht samenhangende manier geduid en begrepen kunnen worden. Maar dit is in zichzelf nog niet genoeg. Wij moeten ook onderzoeken in hoeverre er goede wijsgerig-rationele argumenten bestaan voor de grondthesen van de wereldbeschouwing in kwestie, en tot slot dienen we ons eveneens af te vragen in hoeverre het wereldbeeld bestand is tegen allerlei mogelijke defeaters. Welnu, als het theïsme aan deze criteria voldoet dan kan geconcludeerd worden dat zij wijsgerig adequaat is en dus redelijkerwijs geaccepteerd kan worden. Zelf denk ik dat dit inderdaad het geval is. Het theïsme is als wereldbeeld niet alleen consistent, coherent, sterk integratief en compatibel met de positieve vakwetenschappen, maar zij geeft tevens een samenhangend antwoord op de grote oorsprongsvragen van de mensheid. Bovendien is het theïsme in staat een groot aantal andere onderling kwalitatief sterk verschillende fenomenen op een geïntegreerde wijze te verklaren, zoals het feit dat er überhaupt iets is en niet veeleer niets, het bestaan van contingente objecten en stabiele logische en fysische wetten, het feit dat ons universum een absoluut begin heeft gehad oftewel een eindige tijdsduur geleden is ontstaan, de saillante fine-tuning van de kosmos, de opmerkelijke effectiviteit van de wiskunde als beschrijvingstaal van de natuur, de persistentie van objecten, de objectiviteit van het verleden, het bestaan van bewustzijn, het bestaan van vrije wil, het vertrouwen in de betrouwbaarheid van ons redevermogen en onze zintuigen, de ervaring van de objectiviteit van morele waarden en van mathematische waarheden, ervaringen van schoonheid en van het sublieme, en allerlei vormen van mystieke en religieuze ervaringen. In dit verband is het wellicht goed om de volgende bekende uitspraak van C.S. Lewis nog eens in herinnering te brengen: “I believe in Christianity as I believe that the sun has risen, not only because I see it, but because by it I see everything else” (uit: ‘Is Theology Poetry?’). Ten slotte spelen veel van de hiervoor genoemde verschijnselen ook een cruciale rol als premisse in uitstekende hedendaagse wijsgerig-rationele argumenten voor het bestaan van God, dit alle vermeende defeaters van vooral de klassieke argumenten ten spijt. In de in 2009 verschenen ‘Blackwell Companion to Natural Theology’ worden een groot aantal van deze contemporaine rationele argumenten uitvoerig besproken. Al met al kunnen wij dan ook met recht zeggen dat het theïsme wijsgerig gezien een redelijk wereldbeeld is. Het betreft niet alleen een diep gewortelde eeuwenoude en wereldwijde traditie van wereldduiding, maar tevens een wijsgerig adequate manier van het bejegenen van de werkelijkheid, een rationele wijze van in-de-wereld-zijn en van haar verstaan. Natuurlijk zullen de meeste gelovigen deze wijsgerige waardering niet direct van vitaal belang achten. Zij ervaren Gods aanwezigheid immers rechtstreeks. Zij voelen de aanraking van God in hun hart. Voor hen is God geen filosofisch gefundeerde these, maar een diep beleefde en waarachtige ervaring die hun hele leven grond, zin en richting geeft en zo voor hen een grote cognitieve en praktische betekenis heeft. Maar dit laat onverlet dat het intellectueel van belang is om vast te stellen dat theïsme een wijsgerig rationeel gerechtvaardigde wereldbeschouwing is. De theïst staat dus eveneens vanuit het standpunt van de filosofie bezien op een solide grond. Wie het theïsme afdoet als een irrationele levenshouding lijkt zich juist hiervan niet bewust te zijn.


Reacties (33)

   

@ Emanuel

Bedank voor het duidelijke stuk.

Een vraag. Je zegt: “ Bovendien is het theïsme in staat een groot aantal andere onderling kwalitatief sterk verschillende fenomenen op een geïntegreerde wijze te verklaren, zoals het feit dat er überhaupt iets is en niet veeleer niets, het bestaan van contingente objecten en stabiele logische en fysische wetten, ………..

Ik begrijp de betekenis niet van de toevoeging contingente bij het woord objecten. Waarom niet gewoon objecten. Wat is in dit verband de achtergrond van de toevoeging contingente?

   

Beste Nand,

Een contingent bestaand object betreft een object dat weliswaar bestaat, maar evengoed niet had kunnen bestaan. Er moet dus redelijkerwijs een reden, een grond, zijn voor het feit dat dit object er is in plaats van niet is. Waarom is dit contingente object er immers? Het had er toch evengoed niet kunnen zijn? Nu kunnen wij uiteraard andere contingente objecten aanvoeren als de oorzaak voor het bestaan van het contingente object in kwestie. Echter, het postuleren van elkaar verklarende contingente verklaringsgronden kan niet oneindig lang doorgaan, omdat in dat geval het bestaan van het object in kwestie als het ware "in de lucht blijft hangen". We zouden zo niet werkelijk een verklaringsgrond voor het bestaan van het object gevonden hebben. En bovendien, waarom is de desbetreffende oneindige reeks van contingente objecten er dan? Deze reeks is toch zelf ook contingent en had er daarom toch ook net zo goed niet kunnen zijn? Theïsme voorkomt deze "aporetische situatie" omdat God, als zijnde een metafysisch noodzakelijk wezen, kan worden begrepen als de uiteindelijke directe of indirecte oorzaak van, en daarmee verklaringsgrond voor, alle contingent bestaande objecten.

Groet,
Emanuel

   

@ Emanuel

Bedankt voor het duidelijke antwoord.

Ik neem nu even de volgende vrijheid en vereenvoudig bewust.

De evolutietheorie van Darwin leidt tot een reeks contingente levende objecten. Mag ik nu je antwoord zo interpreteren dat als je zegt: “Theïsme voorkomt deze "aporetische situatie" omdat God, als zijnde een metafysisch noodzakelijk wezen, kan worden begrepen als de uiteindelijke directe of indirecte oorzaak van, en daarmee verklaringsgrond voor, alle contingent bestaande objecten.”, je hiermee ook bedoelt dat de biologisch evolutie naast empirische verklaringsgronden (b.v. “de meest aangepaste overleeft” en andere empirische verklaringsgronden uit de evolutietheorie van Darwin) ook een directe of indirecte theïstische verklaringsgrond/achtergrond heeft?

   

Beste Emanuel,

Ik vraag me iedere keer weer af hoe je op zinnige wijze onderzoek kunt doen als je je niet wilt laten verrassen, maar al bij voorbaat weet wat het resultaat moet zijn.

   

Beste Nand,

Theïsme en evolutietheorie zijn mijns inziens compatibel. Zie bijvoorbeeld http://bit.ly/pQy7EN

Groet,
Emanuel

   

Beste G.J.E.Rutten,

We hebben het er al over gehad in het ‘wetenschappelijke en het religieuze I en II’: http://filosofieblog.nl/blog/emanuel-rutten/2844/het-wetenschappelijke-en-het-religieuze-ii/

Maar laat ik nogmaals aan de hand van jouw definitie van wat een wereldbeschouwing is, op een rijtje zetten, waarom ik denk dat het humanisme gezien kan worden als een apart, ‘finaal’ op zichzelf staand wereldbeeld.

“Een wereldbeschouwing is dus een wijze van de wereld verstaan, een manier van in de wereld zijn, een wereldbeeld omvat dan ook zowel cognitieve als praktische elementen, zowel fundamentele overtuigingen als algemene leefregels.”

In de ontwikkeling van ons menszijn, in dat rationaliseringsproces binnen de sociale evolutie, is de dichotomie tussen theïsme en atheïsme min of meer opgeheven en heeft er een verschuiving plaatsgevonden naar een derde wereldbeschouwing, namelijk dat wat ik humanisme noem.
De mens is de wereld op een andere wijze gaan verstaan. De idee, dat alles wat wij kunnen weten zich ophoudt in de wereld-voor-ons en dat de wereld-in-zichzelf niet gekend kan worden, heeft geleid tot een snelle ontwikkeling van het denken naar de Verlichting, uitmondend in moderne wetenschap en de huidige moderne staat. Dit cognitieve rationaliseringsproces legt het accent op de empirie. En wat nog essentiëler is: dat wat ‘waar’ is, correspondeert niet met een vast punt van waarheid (correspondentie theorie) of met één of ander vaststaand idee, maar dat wat ‘waar’ is wordt bepaald aan de hand van de coherentietheorie.
In dit gerationaliseerde wereldbeeld wordt cognitie uitgekristalliseerd aan de hand van gemeenschappelijk bepaalde geldigheidsaanspraken op waarheidsniveau. Men houdt geen rekening meer met een almachtige god of een absolute waarheid. Dat wat ‘waar’ is ontstaat in een subject-subject relatie.

Omdat een goed wereldbeeld volgens de beschrijving van Rutten, zowel een cognitief als een praktisch element bevat, is het zaak na het cognitieve rationaliseringsproces aandacht te besteden aan het praktische element. Dit tweede aspect vinden we in het sociaal-cultureel rationaliseringsproces. Dit proces heeft zorggedragen voor een verschuiving van een religieuze- naar een burgerlijke moraal die uiteindelijk verankerd is in het (grond)recht. Het juridisch instituut heeft, zwart/wit gezegd, de plaats ingenomen van de tien geboden en vreemd is dat niet als je recht opvat als gestolde moraal.
Daarnaast is het geloof zijn hegemonie op het gebied van ‘de troost’ kwijtgeraakt aan de professionals, artsen, psychologen en aan medicijnen en techniek. Zij bieden meer aardse troost, dan god ooit heeft kunnen schenken. Noodzaak tot wereldverzaking is hiermee dan ook uitgesloten.

   

Religieuze personen kunnen binnen het huidige dominante wereldbeeld natuurlijk geloven in welke god dan ook, ze kunnen religieus zijn binnen hun eigen leefwereld. Maar de basis, de kern van deze huidige westerse wereldbeschouwing gaat uit van een autonoom denkend zelfstandig subject, dat met behulp van zijn taal en cultuur zorgdraagt en verantwoordelijk is voor de reproductie van kennis en moraal, van systeem en leefwereld.
Bepalend is dus voor deze wereldbeschouwing, en dat is echt van essentieel belang, dat niet individuen, maar instituties de dienst uitmaken. Daar ligt de macht. Na de scheiding van kerk en staat is het moderne systeem met zijn humanistisch wereldbeeld bepalend voor ons denken en koloniseert het de leefwereld (Habermas).

Daar er in de uitleg van het theïstisch wereldbeeld van Rutten onevenredig veel aandacht uitgaat naar de oorsprong van het zijn, de zijnsgrond, kan ik met het humanisme als wereldbeeld hieromtrent niet zonder verklaring blijven. De ontogenese, de zijnsgrond waar ik het zonet over had, bevindt zich in deze wereldbeschouwing bij ‘de grote knal’ (the big bang). Met de kennis van astronomen, natuur- en wiskundigen, zijn we tot dit voorlopig besef gekomen. Wat er aan de grote knal vooraf ging is voor ons onvoorstelbaar en daarmee onkenbaar. In het theïstisch wereldbeeld bestaat de zijnsgrond uit een persoonlijke schepper. Wat eraan die schepper vooraf is gegaan kunnen wij ons evenzeer niet voorstellen, ook hier gaat kennis en logica over de grenzen van het menselijk denkkader. Zo is alle kennis van de wereld onvoldoende om de zijnsvraag te verklaren. Alle wereldbeschouwingen bevatten onvoldoende argumenten om een oerbron of zijnsgrond te bevestigen. Ze zijn niet in staat overtuigend te beredeneren waarom er iets is en niet veeleer niets.
We moeten het dus doen met het scheppingsverhaal of met de evolutietheorie. De laatste expliciteert hoe de mens zich op aarde heeft ontwikkeld tot een bewust, zelfdenkend wezen. In de evolutietheorie ligt mijns inziens meer redelijkheid en zo lijkt de ontogenese van de mens in zoverre we dat kunnen overzien, van het humanisme aannemelijker dan het scheppingsverhaal van het theïsme.

“Een wereldbeschouwing is dus een wijze van de wereld verstaan, een manier van in de wereld zijn ”. Kijken we ten slotte terug naar deze definitie van Rutten, dan zien we dat het geen vastliggend absoluut punt van waarheid inhoudt. Integendeel! Het impliceert een ontwikkeling, een rationaliseringsproces. Immers: wat ‘waar’ is ligt niet vast, maar ontwikkelt zich continu, gelijk en overeenkomstig er een ontwikkelingsproces is in het beschouwen van de wereld.

Groet, Prot.

   

Het is me nog niet duidelijk,hoe je van het veronderstellen van een veroorzaker tot bijvoorbeeld waarden en normen komt.
Hoe kun je iets onbegrijpelijks invullen tot iets hanteerbaars en waarom is Christus/het christendom beter dan om het even welke andere god of godsdienst?

Jeroen

   

Beste Jeroen,

Ik verwees aldaar naar het 'moral argument' voor het bestaan van God. Hierover is in de literatuur enorm veel te vinden. In essentie komt het argument echter op het volgende neer. Indien God niet bestaat, dan bestaan er geen objectieve morele waarden. Maar er bestaan objectieve morele waarden, zodat volgt dat het niet zo is dat God niet bestaat. Let overigens op dat dit argument betrekking heeft op morele ontologie en niet op morele epistemologie. Iedereen, gelovig of niet, kan morele waarden kennen en dus bijvoorbeeld lustmoorden objectief moreel verwerpelijk vinden. Maar wie ontkent dat God bestaat kan vervolgens geen ontologische grond aanwijzen voor deze objectieve verwerpelijkheid, terwijl deze ontologische grond er, vanwege de objectiviteit van de verwerpelijkheid, wel moet zijn. Zie in dit verband bijvoorbeeld mijn bijdrage 'Wat zijn morele waarden?' op dit forum.

Het Christendom staat of valt verder met het geloof in de goddelijke natuur van Jezus van Nazareth. Betoogd kan worden dat de opstandingsthese de beste verklaring is voor datgene dat zich in de dagen, weken en jaren na de kruisiging van Jezus heeft voltrokken, terwijl de opstandingsthese geenzins implausibel is indien we reeds op onafhankelijke gronden mogen aannemen dat God inderdaad bestaat. Immers, als God bestaat, dan is het geenzins ondenkbaar dat God de opstanding van Jezus heeft doen plaatsvinden. Maar als Jezus daadwerkelijk is opgestaan, dan hebben we goede redenen om het Christendom te prefereren boven Jodendom en Islam.


---
Bewerkt door Emanuel Rutten op Mei 13 12 12:13
   

Beste Emanuel

Hoewel ik het niet met je eens ben, dat er zonder God geen objectieve normen bestaan, ga ik daar op dit moment voor de discussie even in mee.

Dan vraag ik me vervolgens wel af, hoe het met de interpretatie zit en wat te doen als er in een concrete meerdere normen/waarden tegen elkaar afgewogen moeten worden?

Wb de interpretatie maakt het Vaticaan zich het wel erg makkelijk, door te stellen dat de interpretaties (van uitspraken van Jezus of in het OT) door het Vaticaan de enig geldende zijn.
Wb de af te wegen normen/waarden, wat bepaalt het gewicht van de ene waarde/norm t.o.v. de andere in de afweging?

Jeroen

   

PS Ik heb onze eerdere discussie nagelezen en mijn bovenstaande vragen blijven staan.

Een vraag nog n.a.v. die discussie, waarin je stelde dat deontologen defeaters zijn van de Wet van Socrates. Laten we Opperdeontoloog Kant als voorbeeld nemen.
Impliciet gebruikt hij de Wet van Socrates.
Later begint dat kennelijk ook bij hem te wringen, als hij schrijft, dat 'het hele moraalproject zonder onderliggend doel een onintelligente onderneming is.'
Voor mij is het nogal wiedes wat het onderliggende doel is: eudaimonia. Dan valt nl. alles op zijn plek, zoals bijvoorbeeld de casus van het al dan niet liegen tegen de vijand in oorlogstijd.

Hoe zie jij die opmerking van Kant?

Jeroen

   

Beste Jeroen,

Hoe zou een naturalist kunnen beweren dat "eudaimonia" het ultieme doel is voor de mensheid? Welke *objectieve* grond kan een naturalist voor een dergelijke claim geven? Indien er alleen ruimte, tijd en materie bestaat, dan is er helemaal niets op grond waarvan wij "eudaimonia" in objectieve zin als uiteindelijk doel voor ieder mens zouden kunnen aanmerken. Dit is natuurlijk precies het punt van het 'moral argument'. Ik ben overigens niet voornemens om hier onze eerder gevoerde discussie opnieuw te gaan voeren.

Groet,
Emanuel

   

Beste Emanuel

Antwoord: Het empirisch gegeven dat mensen ernaar streven de kwaliteit van hun leven te verbeteren.
Maar dat terzijde, als je liever niet wenst de Wet van Socrates opnieuw te bespreken..

Terug dan maar naar mijn vraag over jouw stelling.

Ervan uitgaand,dat je het met me eens bent, dat het regelmatig voorkomt, dat in een casus verschillende normen tegen elkaar afgewogen dienen te worden:
Hoe bepaal je dan op basis van theïstische ethiek het onderling gewicht van die normen of waarden?

Jeroen

   

Beste Jeroen,

Zoals ik al aangaf betreft het 'moral argument' morele ontologie en niet morele epistemologie. Het maken van morele afwegingen waarbij conflicterende normen en waarden tegen elkaar afgewogen moeten worden is voor theïsten dus niet anders dan voor atheïsten. Morele deliberatie is anders gezegd niet iets specifiek "theïstisch" of "atheïstisch", net zoals er bijvoorbeeld evenmin een theïstische natuurkunde of een atheïstische biologie bestaat.

Groet,
Emanuel

   

Beste Emanuel

1 Net als bij atheïsten een zaak van intuïtie,nattevingerwerk dus, aangezien er volgens de naturalistische drogreden geen empirische maat van het goede is?
Wat blijft er dan over van die veronderstelde objectiviteit?

2 En nog maar eens: wat is dan in jouw visie de ontologische status van een norm?

3 Je hebt trouwens ook nog steeds niet gereageerd op de lustmoordenaar als defeater van je stelling dat er objectieve normen zijn.

Jeroen

   

Waarom alweer het zoveelste afgezaagde dualisme suggereren “dat je ofwel kan uitgaan van een wereldbeeld dat teruggaat op onbewuste stof; ofwel kan uitgaan van een wereld voortgekomen uit bewuste geest.”
De huidige evidentie luidt dat bewustzijn uiteindelijk is ontstaan uit de evolutie van onbewuste stof. Bovendien kan men vele gradaties van een ontwikkelend en evoluerend bewustzijn onderscheiden en vaststellen. Dat wat men bewuste geest noemt is uiteindelijk ontstaan na een lange niet doelgerichte evolutie uit materie. Er is geen geestelijke ontwerper te bespeuren en deze hoeft ook niet opgespoord te worden om het verschijnsel van ontstaan van bewuste geesten te kunnen verklaren. We stellen ook vast dat de verre voorouders van de mens helemaal geen sporen van religieus gedrag heeft achtergelaten. De eerste sporen van een mogelijk religieus besef vinden we bij o.a. bij de eerste moderne mensen en de neanderthaler die zijn doden begraaft en eert. Later vinden we in de menselijke geschiedenis duidelijkere sporen van religieus besef of bewustzijn, wanneer mensen allerlei artefacten zoals totems, afbeeldingen van goden nalaten. En vergeten we vooral niet dat farao Echnaton de eerste was die poogde een vorm van theïsme in te voeren met 1 god, maar dat dit weinig succes heeft gekend en snel opnieuw werd vervangen door een veelgodendom. Bovendien waren de eerste vereerde goden dierlijk. Later kregen deze vergoddelijkte dieren waar bijzondere eigenschappen aan werden verbonden, een meer menselijk uiterlijk. Je kreeg dan ahw dierengoden met mensenlijven. Later krijgen de goden een echt menselijk uiterlijk en gezicht met bijzondere kenmerken (denk maar aan de Griekse goden) en pas later stellen we vast dat de vele goden kunnen vervangen worden door 1 god. Maar dan stellen we ook vast dat er atheïstisch geïnspireerde religies bestaan zoals het boeddhisme. Het theïsme kan dan misschien uw persoonlijke voorkeur genieten op redelijke gronden, dat betekent daarom nog niet dat die wereld voortgekomen is uit een bewuste goddelijke geest. Dat is een wereldbeeld waarin je kan geloven, maar waarvan helemaal niet zeker is of die zal blijven standhouden of in de menselijke geschiedenis nog kan wijzigen. Het belangrijkste proces dat nu gaande is, is dat de aarde “kleiner wordt” en de vele mensen nu veel intenser in contact komen met verscheidene wereldbeelden en religies, alsook atheïstische wereldbeelden. Het zal dus afhangen hoe de mensheid daar een ‘oplossing’ voor gaat vinden of niet. Gaan al deze wereldbeelden elkaar beïnvloeden zodat deze kunnen evolueren tot een soort overkoepelend wereldbeeld, of gaat de mensheid meer en meer terugplooien tot het aanvaarden en tolereren van verscheidene wereldbeelden die naast elkaar kunnen bestaan. Of zullen er nieuwe vormen van elkaar bestrijdende wereldbeelden ontstaan? De geschiedenis zal het uitwijzen. Veel zal afhangen hoe creatief de mensheid zal blijven geloven om in redelijke harmonie met verschillen om te gaan. Het verleden leert dat plotse terugval van welvaart en beschaving, strijd, wedijver en rigide wereldbeelden aanwakkert, terwijl het blijven groeien of garanderen van welvaart en ontwikkeling met voldoende garantie op vrede, eerder de tolerantie en het naar elkaar toegroeien en beïnvloeden van wereldbeelden zal stimuleren alsook de beschaving. In tijden van schaarste wordt de drang om zich te profileren groter wanneer volkeren en groepen mensen meer en meer zullen uitgesloten worden van welvaart en vrede.
De redelijkheid van beschaafde mensen is vaak voorwaardelijk gebonden aan de beschikbaarheid van basiswelvaart en vrede.


---
Bewerkt door Stefan Noppen op Mei 14 12 9:52
   

Beste Jeroen,

Het lijkt erop dat je niet begrijpt wat het verschil is tussen morele ontologie en morele epistemologie. In de wijsgerige literatuur is hierover veel interessants te vinden. Verder is het goed er nog eens op te wijzen dat de claim dat sommige waarden in ontologische zin objectief zijn niet impliceert dat alle normen ontologisch objectief zouden zijn. Zelf meen ik bijvoorbeeld dat de meeste normen die wij bij onszelf en anderen kunnen vinden niet in ontologische zin objectief geldig zijn. Dit is voor het 'moral argument' echter niet van belang. Het is voor dit argument immers voldoende te affirmeren dat in elk geval sommige morele uitspraken in objectieve zin waar zijn, zoals de uitspraak dat lustmoorden verwerpelijk zijn, of de uitspraak dat er een moreel verschil bestaat tussen iemand liefhebben en iemand met een mes bewerken.

Groet,
Emanuel

   

Wikipedia'over objectief: Een feit is objectief als het onafhankelijk is van de mening van mensen.

Heb jij een andere opvatting over objectief?

Zo nee, hoe kan het dan dat er lustmoordenaars zijn?
Of kun je hard maken dat iedere lustmoordenaar zijn gedrag verwerpelijk vindt?

Jeroen

   

Was er ooit geen bijbelse tijd waar plundering, verkrachting en uitmoorden de regel was met 'goedkeuring' van god om de vijanden uit te roeien?? En hoe moordlustig ging men niet tekeer tijdens de kruistochten? En foltering werd lang aanvaard om bekentenissen af te dwingen. En hoe weinig morele weerstand ondervond Milgram bij zijn befaamde proef???
Een geweten vormen is vaak ook een langdurig leerproces dat moet onderhouden worden en regelmatig moet worden bijgesteld.


---
Bewerkt door Stefan Noppen op Mei 16 12 1:12
   

Beste Jeroen,

Objectief geldig wil inderdaad zeggen 'geldig onafhankelijk van menselijke opvattingen'. De uitspraak dat lustmoord objectief verwerpelijk is betekent dus dat het verwerpelijk is om een lustmoord te plegen, los van wat wie dan ook daar verder van mag vinden. De mening van de lustmoordenaar doet in deze dus niet ter zake. De daad van de lustmoordenaar is en blijft verwerpelijk, ook al meent de lustmoordenaar misschien zelf van niet. Of neem de Holocaust. De Holocaust is objectief verwerpelijk. Zij is en blijft verwerpelijk, ook wanneer Hitler de oorlog zou hebben gewonnen en al zijn tegenstanders zou hebben vermoord, zodat na enige tijd misschien bijna niemand de Holocaust nog verwerpelijk zou vinden.

Groet,
Emanuel

   

Beste Emanuel

En waarom doet de mening van de lustmoordenaar of de neonazist er niet toe en jouw mening wel?

Ze zijn verwerpelijk omdat jij het zegt, of is door ook nog een reden voor?

Jeroen

   

Beste Futurosoof,

Vraag je mij om een rationele argumentatie voor de morele verwerpelijkheid van zoiets verschrikkelijks als lustmoorden of de Holocaust? Nietzsche had gelijk. Het nihilisme dat Nietzsche voorspelde en vreesde, deze 'unheimlichste' aller gasten, lijkt in Noord-West Europa inmiddels ingetreden. Maar wie daadwerkelijk het lijden aanschouwt in het gelaat van de ander, wie een fenomenologie van deze aanschouwing ontwikkelt, zal moreel relativisme afwijzen. De grond van de objectieve verwerpelijkheid van bepaalde zaken, zoals het bewerken van een onschuldig kind met een mes, dient dan ook gezocht te worden in algemeen-menselijke morele intuïties, of zo je wilt, in ons geweten. Ik ben dan ook een aanhanger van de 'moral sense' benadering binnen de morele epistemologie. Nu zou ik hier natuurlijk, zoals ik al vaker op dit forum gedaan heb, een uiteenzetting kunnen geven over het moral sense denken. Ik zie hier echter vanaf. In plaats daarvan volsta ik met een filmfragment: http://bit.ly/fM0Cel

Groet,
Emanuel

   

Beste Emanuel

Bedankt voor het heldere antwoord.

Mij hoef je in dit geval niet te overtuigen.
De lustmoordenaar en de neonazi nog wel.
Maar als het uiteindelijk aankomt op intuïtie, dan heb je dus geen rationele, objectieve argumenten om hun van gedachten en intuïtie te doen veranderen.
Die objectiviteit is nu eenmaal niet te vinden in het geweten.
Hoogstens intersubjectiviteit en dan nog zelden 100% intersubjectiviteit.

M.i. zijn we dan rond.
Tenzij jij nog mogelijkheden ziet, objectiviteit te vinden in de intuïtie of het geweten.

Jeroen

   

Beste futurosoof,

Natuurlijk is deze objectiviteit niet ontologisch gegrond in ons geweten of in onze morele intuïties. Dat is nu juist het hele punt. Er is een verschil tussen morele ontologie (de vraag naar de ontologische grond van de objectiviteit van bepaalde morele waarden) en morele epistemologie (de vraag hoe wij deze morele waarden kunnen leren kennen). Het geweten betreft een vermogen voor het verkrijgen van morele kennis. Maar dit betekent uiteraard niet dat het geweten ook de ontologische grond vormt voor de objectieve geldigheid van deze kennis.

Vergelijk dit met onze zintuigen. Mijn gezichtsvermogen levert mij kennis op, zoals bijvoorbeeld het feit dat er aan de overkant van de straat een boom staat. Maar dit betekent niet dat mijn gezichtsvermogen ook de ontologische grond vormt voor de objectieve geldigheid van de uitspraak dat er aan de overkant van de straat een boom staat. De ontologische grond voor deze objectieve geldigheid wordt namelijk geleverd door de boom zelf en niet door mijn gezichtsvermogen!

Groet,
Emanuel

   

Beste Emanuel
n
Vast wel.
s we het voorbeeld van de boom verplaatsen naar morele zaken, ziet de een een vijgeboom en de ander een kastanje.
Normen groeien niet aan de bomen, het zijn menselijke oordelen. En de een oordeelt anders dan de ander.

Juist op dit moment in de geschiedenis,zouden we objectieve, of liever empirische normen,heel goed kunnen gebruiken. Ik hoop daar binnenkort met een blog op terug te komen.

Jeroen

PS Overigens lijkt mij wel aannemelijk te maken dat Dat ik weet niet Wat (of Die ik weet niet Wie) buiten de krachten der materie bestaat.
Maar een verdere invulling daarvan is niet aannemelijk te maken met wetenschappelijke methoden,lijkt mij.

   

‘De redelijkheid van het humanisme’

Beste Emanuel,

Je wilt de redelijkheid van het theïsme laten zien, maar je geeft een eenzijdige kijk op waar de redelijkheid van een wereldbeeld zich in onze samenleving in wezen bevindt. Om een simpel voorbeeld te geven nemen we de moraal en zien we dat redelijkheid (en billijkheid) vervlochten zit in het rechtssysteem. Het tweede substantief van het laatste woord van de vorige zin, zegt het al. De moraal zit niet alleen in de hoofden, het geweten van de individuele mens. Nee, de moraal zit met name verankerd in het systeem en in de instituties die onze westerse cultuur bepalen en reproduceren.

De stelling dat theïsme redelijkheid bevat, is daarmee op dit punt niet, of slechts half beantwoord. Voor een religieus persoon kan het theïsme redelijkheid bevatten, maar een moderne maatschappij gaat niet meer uit van de redelijkheid van god of Jezus. Zij gaat veeleer uit van de redelijkheid van de Verlichting. De basis daarvan is een wereldbeschouwing waarin de mens centraal staat en in hoofdzaak verantwoordelijk is voor zijn daden als individu en als soort. Deze idee steunt niet op een atheïstisch wereldbeeld, want dat station is, net als het theïstische, al gepasseerd. Deze heersende humanistische wereldbeschouwing is geïncorporeerd in het systeem.

Vanuit het systeem is de mens constant bezig met het bepalen wat; ‘waar’, ‘juist’ en waarachtig is. Nogmaals, na de scheiding van kerk en staat komt god niet meer voor als leidend beginsel. De grond van de moraal is niet de bijbel, maar de uitgangspunten van de Verlichting.

Het theïsme kan mijns inziens alleen uitgaan van redelijkheid op het niveau van het individu (het microniveau) en dan hooguit daar waar het gaat om het bepalen van wat ‘juist’ en waarachtig of authentiek is, in concreto daar waar het domein van de metafysica wordt aangesproken.
Op het niveau van het systeem (meso- en macroniveau) is de redelijkheid van het theïsme zo goed als verdreven en verdwenen en kan het bijvoorbeeld geen geldigheidsaanpraken doen op dat wat ‘waar’ is, omdat de grond van wat ‘waar’ is, is gesetteld in een wetenschappelijk instituut.

Groet, Prot.


---
Bewerkt door Protago4u op Mei 17 12 10:40
   

Beste Protago4u,

Dat in vooral Noord-West Europa sprake is van een vergaande mate van secularisering was mij ook niet ontgaan. Het is nogal overbodig daarop te wijzen. Je noemt het atheïsme een gepasseerd station? Ik dacht dat je zelf een atheïst was, maar goed, dat is dan blijkbaar niet het geval. Je stelt dat het theïsme op het niveau van het individu redelijk kan zijn waar het gaat om te bepalen wat waarachtig is. Welnu, daar ben ik het natuurlijk mee eens. Het gaat mij immers om de redelijkheid van theïsme als cognitief-praktische wereldbeschouwing. Jouw opmerkingen over de redelijkheid van theïsme op macroniveau zijn echter een 'non-starter'. Ik heb immers al zo vaak betoogd op dit forum (en vooral in discussies met jou) dat theïsme helemaal niet op gespannen voet staat met het beoefenen van de positieve vakwetenschappen. Er zijn namelijk enorm veel uitstekende theïstische vakwetenschappers op alle vakwetenschappelijke terreinen, en dat weet je zelf natuurlijk ook best wel. De claim dat God bestaat is dan ook geenszins in conflict met de resultaten van de postieve vakwetenschappen. Sterker nog, het zijn juist de resultaten van deze wetenschappen die in een aantal rationele argumenten voor het bestaan van God een cruciale rol spelen, zoals bijvoorbeeld in het Kalam en finetuning argument. Het kernpunt van mijn bijdrage lijkt jou dan ook te ontgaan: "Gegeven het fundamentele en onoverbrugbare verschil tussen het wetenschappelijk ontwikkelen van positieve vakwetenschappelijke theorieën en het wijsgerig waarderen van de redelijkheid van allesomvattende wereldbeschouwingen, begaan zij die de beoordeling van de redelijkheid van theïsme als een empirisch vakwetenschappelijk vraagstuk behandelen een categoriefout. De vraag of er goede rationele gronden zijn voor het accepteren van een theïstische wereldbeschouwing betreft immers een wijsgerige en géén positief vakwetenschappelijke vraag. En dit precies vanwege het feit dat wereldbeelden oftewel levensbeschouwingen existentiële gehelen zijn in plaats van empirische vakwetenschappelijke theorieën".

Groet,
Emanuel

   

@ Emanuel

Je zegt: “Het theïsme is als wereldbeeld niet alleen consistent, coherent, sterk integratief en compatibel met de positieve vakwetenschappen, maar zij geeft tevens een samenhangend antwoord op de grote oorsprongsvragen van de mensheid. Bovendien is het theïsme in staat een groot aantal andere onderling kwalitatief sterk verschillende fenomenen op een geïntegreerde wijze te verklaren, zoals het feit dat er überhaupt iets is en niet veeleer niets, het bestaan van contingente objecten en stabiele logische en fysische wetten, het feit dat ons universum een absoluut begin heeft gehad oftewel een eindige tijdsduur geleden is ontstaan, de saillante fine-tuning van de kosmos, de opmerkelijke effectiviteit van de wiskunde als beschrijvingstaal van de natuur, de persistentie van objecten, de objectiviteit van het verleden, het bestaan van bewustzijn, het bestaan van vrije wil, het vertrouwen in de betrouwbaarheid van ons redevermogen en onze zintuigen, de ervaring van de objectiviteit van morele waarden en van mathematische waarheden, ervaringen van schoonheid en van het sublieme, en allerlei vormen van mystieke en religieuze ervaringen.”

Verderop zeg je in post van 13 mei 00:01
“Nu staat of valt het christendom uiteraard met het geloof in de goddelijke natuur van Jezus van Nazareth. Betoogd kan worden dat de opstandingsthese de beste verklaring is voor datgene dat zich in de dagen, weken en jaren na de kruisiging van Jezus heeft voltrokken, terwijl de opstandingsthese geenzins implausibel is indien, zoals gezegd, theïsme rationeel-wijsgerig gezien een acceptabele wereldbeschouwing is. Immers, als God bestaat, dan is het zeker niet ondenkbaar dat God de opstanding van Jezus heeft doen plaatsvinden. Maar als Jezus daadwerkelijk is opgestaan, dan hebben we goede redenen om het christendom te prefereren boven alternatieve theïstische levensbeschouwingen, zoals het jodendom en de islam.”

Nu zit je, volgens mij, met een probleem. Enerzijds zeg je dat het theïsme sterk integratief en compatibel is met de positieve vakwetenschappen. Anderzijds ga jij, als “klassieke christen” (zo noem ik je maar even voor het gemak;als de term je niet aanstaat hoor ik het wel) kennelijk uit van de opstanding van Christus met botten en al .Een opstanding met botten en al is wel degelijk in strijd met de positieve vakwetenschappen. Hoe los je voor jezelf deze inconsistentie op?

   

Beste Nand,

We hebben hier al eens over gesproken, zoals je je nog wel zult herinneren. Lichaam-geest dualisme en de these dat God bestaat zijn niet logisch in strijd met de vakwetenschappen, hetgeen reeds voldoende is om in te zien dat er van een innerlijke incoherentie geen sprake is.

Groet,
Emanuel

   

Dag Emanuel,

ik plaats hieronder een reactie die ik op een andere blog over de 'is geloof volgens Kierkegaard onredelijk' plaatste. Ik bevraag hier of geloven een produkt is van de rede (het denken). Of het 'redelijk' (in de betekenis van 'verstandig' of 'niet dom' ) is te geloven, dat is een andere vraag, die stel ik hier niet.

Theïsme of geloof in een god is volgens ik het vaststel altijd het produkt van het denken, van de 'rede' (dus wat het zoeken naar het bestaan van een god betreft zit jij alvast op het goede zoekspoor...). De basis van godgeloof is het denken. Om dit te staven hoef je slechts terug te gaan naar het ongeboren of pasgeboren mensenkind. Een foetus of baby heeft nog zo goed als geen waarnemingen gedaan en bijgevolg ook nog geen echt denken, en zeker geen denken in taal. Een foetus of baby zal uit zichzelf nooit in god geloven en kunnen geloven. Het 'concept' god komt niet zo maar vanuit het niets in een mens. Wie beweert dat een foetus of baby gelooft in god, die doet aan projectie; die vult dit in in de plaats van het kind. God (of het bestaan van een god en de toewijzing van eigenschappen aan die god) worden rationeel bedacht en verkondigd door volwassenen, en een kind zal, wanneer zijn hersenen en zijn basiskennis van woorden en begrippen er klaar voor zijn, dat evenzeer rationeel aannemen (of niet aannemen). Meestal neemt het kind alles aan omdat het van nature conformistisch is; het neemt haast alles aan van wat zijn opvoeders hem zeggen en aanbieden. (Als je tegen een kind zegt dat er kabouters in de paddestoelen wonen, dan gelooft het dit heel echt.) De kans dat een kind uit zichzelf (zonder lectuur of zonder communicatie met anderen en dus zonder een denken) tot het geloven in een god (laat staan in de Christelijke god) komt is dus uiterst klein, zeg maar nihil. Natuurlijk is god ooit bedacht geweest, maar dan zeker niet door kinderen, maar door volwassen rationeel denkende mensen, mensen die complexe vragen kunnen formuleren, 'waarom'-vragen en 'zin-' en 'zijns-vragen' en daarbij voor een mysterie komen te staan en dit mysterie een antwoord willen geven, namelijk met het drieletterwoord 'god'. In de eerste plaats (en bij de meeste culturen) is die god dan de 'veroorzaker' van al het bestaande en in de tweede plaats gaat men die god mensachtige kenmerken geven( zoals 'goed' en vergevingsgezind, rechtvaardig...) om er een moraal aan te koppelen voor het leven (want dat is praktisch om een volk tot orde te houden). Dat alles zijn eveneens zaken die uit rationele overwegingen voortkomen.
Ik ken de mogelijke objectie. Er wordt beweerd dat er naast rationele overwegingen ook nog zuiver 'religieuze ervaringen' zijn (bvb Kierkegaard) die ons het bestaan van een 'iets' , een hogere kracht of, indien men het woord reeds leerde, een 'god' doen besluiten. Of men uit die ervaringen dan mag besluiten dat het om god ging, dat blijft toch wel een grote vraag. Stel dat je het woord 'god' niet kent en je krijgt een bepaalde 'speciale ervaring', 'visioen', een droom, een zogenoemde 'mystieke' of 'religieuze' ervaring, hoe weet je dan of die 'goddelijk' is? Hoe weet je dat het niet slechts een soort hallucinatie is van onze hersenen, hoe weet ik zeker dat die ervaring 'god' was? Dit interpreteren als zijnde 'god' blijft alvast heel onzeker. Een god die je kunt 'voelen' en 'ervaren' is voor mij alvast geen realiteit. Zeg aub niet dat dat komt omdat ik er mij tegen verzet of 'de sprong in het geloof' niet durf te maken. God blijft voor mij tot hier toe een zaak tussen onze oren, product van onze hersenen.

PS: Kan een baby of kleuter een godervaring hebben? Ik denk het niet.

PS2: ik heb een anencefaal kindje gehad (geboren zonder hersenen maar dezelfde dag gestorven). Kan zo iemand (en later indien het zou blijven leven) een godservaring kennen? Het zou alvast niet kunnen 'denken' dat god bestaat... Kan je eigenlijk wel geloven in god als je het 'concept' niet in je hoofd en hersenen kunt brengen?

PS3: en als god niet in elke mens als te geloven concept kan aanwezig zijn, waarom discrimineert die god dan zijn schepselen? Waarom speelt god verstoppertje voor vele mensen?


---
Bewerkt door livinus op Jun 25 12 12:36
   

Beste emanuel,

Het probleem waar ik altijd tegen aanloop als ik met het idee van het bestaan van God in aanraking kom is dat het een bepaalde uitspraak doet over de werkelijkheid (de wereld zou geen stoffelijke, materiële, oorsprong hebben maar een ideëele, materiële of inteligente bron) die niet objectief kunnen worden waargemaakt.

Inteligentie, bewustzijn, zelfs informatie verondersteld toch altijd dat er materie moet zijn, dus de hele gedachtengang dat de wereld op bewustzijn zou kunnen zijn gefundeerd, lijkt me onacceptabel en feitelijk onjuist.

Ik meen dat ik dat ken en dus van daaruit ook niet kan twijfelen of er al of geen god is.

Hetgeen overigens voor mijn wereldbeeld niet inhoudt dat zaken van spirituele aard geen betekenis zouden hebben, maar het wereldse karakter van de mens, de mens als een mens met behoeften en een lijdend wezen, in een wereld waarin voor veel mensen (ondanks het voortschrijden van techniek en wetenschap) er nog veel lijden is door dat basis behoeften van mensen niet kunnen worden bevredigd, zijn zaken die alleen op materiëel vlak kunnen worden opgelost. Een oplossing ook in de zin van andere sociale en maatschappelijke/economische verhoudingen, aangezien heersende machten het alleenrecht op eissen van de natuurlijke rijkdommen op aarde, waardoor andere verhongeren of onnodig lijden.

De wereld is beland in een diepe crisis, de onhoudbare tegenstellingen leiden tot conflicten, maar kunnen alleen opgelost worden vanuit het besef dat elke mens recht heeft op een menswaardig bestaan, en dat een wereldsamenleving waarin dat niet het uitgangspunt, maar kennelijk het de enkelingen zijn die zich zoveel meer kunnen toeeigenen dan men nodig heeft en de wereld leegplunderen, tot een steeds groter conflict zal leiden.

Helaas zien we daar elke dag weer de voorbeelden van.

Maar de hoop is uiteraard gevestigd op het feit dat steeds meer mensen tot dit inzicht komen, en dit uiteindelijk tot een kantelpunt leidt en een omwenteling ten goede veroorzaakt.

Tot slot nog een voorbeeld van de onredelijkheid van de aanname van het bestaan van God (theïsme) uit de praktijk.

Toen Bush het besluit nam over de oorlog in Iraq, en er feitelijk geen (legale) gronden bestonden voor die inval, was de redenering van Bush dat God hem had ingefluisterd dat hij Iraq moest aanvallen.

Dat men dit soort absurde argumenten mag gebruiken om een illegale oorlog te rechtvaardigen geeft de onredelijkheid aan van zo'n standpunt.

Mvrgr.,

Rob


---
Bewerkt door robheus op Jul 26 12 2:08
   

I http://www.michael-kors-outlet.us.org/ know that http://www.beats-headphone.com.co/ they want http://www.cheapshoes.com.co/ to http://www.coach-purseoutlet.net/ jump http://www.barbour-jacketsoutlet.com/ into http://www.cheap-oakleyglasses.us.com/ the http://www.ugg-bootsclearance.com/ sea, http://www.raybans-sunglassesoutlet.in.net/ but http://www.michaelkors-uk.org.uk/ not http://www.toms--outlet.com.co/ enough time http://www.guccishoes.com.co/ to http://www.nike-air-max.com.au/ jump http://www.tommyhilfiger.net.co/ was http://www.louisvuitton-outlets.us/ blown http://www.instylers.us.com/ away, http://www.longchamp-handbagsoutlet.us.com/ but http://www.reebok.com.de/ their http://www.tommy-hilfiger.com.de/ results http://www.ralphlaurenoutletonline.us.org/ are http://www.nikerosherun.us/ also http://www.oakley-sunglasses-canada.ca/ into http://www.longchamphandbagsoutlet.net/ the http://www.mcmhandbags.com.co/ sea, http://www.celine-bags.org/ but http://www.christian-louboutinshoes.com.co/ the http://www.cheapuggboots.us.com/ wind http://www.michael-kors-canada-outlet.ca/ up http://www.ralphlaurenoutlet-online.us.com/ the http://www.mmoncler-outlet.com/ taste http://www.rayban-sunglassesoutlet.co.uk/ of http://www.uggsaustralia.com.co/ certain http://www.tiffany-und-co.de/ moments, http://www.nike-air-force.de/ otherwise http://www.louis-vuittonblackfriday.com/ they http://www.michaelkors-outlet-online.com.co/ would http://www.eyeglassesonline.us.com/ not http://www.supra-shoes.org/ be http://www.cheaprayban.com.co/ in http://www.abercrombie-fitchsale.com/ the http://www.montblanc--pens.in.net/ wind http://www.nikefree5.net/ in http://www.yoga-pants.ca/ shouting, http://www.ralphs-lauren.co.uk/ sounds http://www.michaelkorsbags.us.org/ miserable, http://www.michael-kors-outlet-online.us.org/ but also http://www.hogan.com.de/ the http://www.nike-air-max.ca/ great http://www.ralphlaurenoutletonline.in.net/ than http://www.jordanrelease-dates.us.com/ wind.Suicide http://www.oakley.org.es/ is http://www.rayban.co.nl/ a http://www.canadagooses-2016.com/ felony, http://www.rayban-wayfarer.in.net/ no http://www.asics-outlet.us.com/ matter http://www.rolexwatches-canada.ca/ in http://www.pradaoutlet.com.co/ which http://www.pandora.com.de/ the http://www.toryburch-sandals.in.net/ doctrine http://www.handbagsoutlet.net.co/ of http://www.jordan-shoes.com.co/ the http://www.hollisters-canada.ca/ church, http://www.nike-roshe-run.de/ is http://www.coachoutletstore-online.com.co/ so, http://www.abercrombie-and-fitch.us.com/ God http://www.adidas--canada.ca/ does http://www.raybans.us.org/ not http://www.nike-rosherun.nl/ allow http://www.prada-handbags.com.co/ suicide, suicide http://www.designer-handbagsoutlet.us.com/ is http://www.tnf-jackets.us.com/ not http://www.gucci-outletstore.com/ allowed to http://www.coach-outletonline.net.co/ enter http://www.beats-by-dre.com.co/ paradise, http://www.michael-kors.com.co/ and http://www.coachoutlet-online.com.co/ they apparently http://www.the-northface.com.co/ gave up http://www.uggboots.com.de/ this http://www.gucci-taschen-outlet.de/ right http://www.rolex-watches.us.com/ and, http://www.omegarelojes.es/ indeed, http://www.harrods-london.co.uk/ here http://www.burberrybags-outlet.com/ unbearable.Soon, http://www.swarovskicanada.ca/ gradually http://www.christianlouboutinshoes.jp.net/ calmed http://www.louisvuittons.com.co/ down, http://www.cheapjerseys.com.co/ we wear http://www.lululemon-australia.com.au/ to http://www.poloralphlaurenoutlet.net.co/ the http://www.adidas.org.es/ center http://www.new-balance.ca/ of http://www.the-north-face.ca/ the http://www.nike-air-max.com.se/ storm, http://www.omega-watches.us.com/ as http://www.converse.net.co/ if http://www.rayban-sunglasses.us.org/ this http://www.beatsbydrdre.co.com/ is http://www.swarovski-crystal.us.com/ paradise, http://www.michael-kors-handbags.us.com/ you http://www.bcbg-dresses.com/ see http://www.marcjacobs.us.com/ each http://www.p90xworkout.us.com/ one http://www.coach-factoryyoutletonline.net/ is http://www.truereligion-outlet.us.org/ a http://www.swarovskijewelry.com.co/ picture http://www.newbalance-shoes.org/ of http://www.swarovski-australia.com.au/ God http://www.toryburchsale.com.co/ can http://www.uhren-shop.com.de/ only http://www.cheapmichaelkors.us.org/ be http://www.maccosmetics.net.co/ made, http://www.pradahandbags.net.co/ and http://www.longchamp-handbags.us.com/ the http://www.mizuno-running.net/ light http://www.hollisterclothingstore.org/ fell fromthe http://www.thejoreseproject.com/ sky, http://www.oakley-sunglasses.mex.com/ here http://www.cheapoakley-sunglasses.com/ it http://www.bottega-veneta.us.com/ is http://www.mcm-bags.in.net/ like http://www.adidas-superstar.de/ opening http://www.nike-shoesoutlet.us.com/ a http://www.michaelkorsoutlet.ar.com/ huge http://www.abercrombieand-fitch.ca/ and http://www.ferragamoshoes.in.net/ deep wells, http://www.katespadeoutlet.gb.net/ all http://www.nike-schoenen.co.nl/ persons http://www.louis--vuitton.org.uk/ on http://www.timberlandshoes.net.co/ board, the http://www.burberryoutlet2016.us.com/ frogs http://www.michaelkors.co.nl/ are bottom, http://www.tomsoutletonline.net/ looked http://www.juicycoutureoutlet.net.co/ up, receive http://www.replica-watches.com.co/ God's http://www.adidas.com.se/ blessing.The http://www.pandora-charms-canada.ca/ strange thing http://www.polooutlets-store.com/ is, http://www.fashionclothes.us.com/ outside http://www.burberryoutlet-sale.in.net/ dark http://www.soft-ballbats.com/ clouds, http://www.adidas-superstar.nl/ and here http://www.hollisteronlineshop.com.de/ was http://www.louis-vuittonoutletcanada.ca/ able http://www.mk-outlet.us.com/ to http://www.pandora-charms.org.uk/ see http://www.airmax-2015.org/ the sun.Wind storm http://www.coach-factory.in.net/ is http://www.oakleys-glasses.us.com/ very http://www.uggboots.net.co/ gentle, http://www.rayban.com.de/ soothing http://www.cheap-nike-shoes.net/ the http://www.edhardy.us.org/ hearts http://www.tomsshoes-outlet.us.com/ of http://www.nike-skor.com.se/ all http://www.soccer-shoes.us.com/ people http://www.juicycouture.com.co/ injured, http://www.burberry-outletonlinesale.in.net/ but http://www.rosheruns.us/ the http://www.guccishoes.us.org/ driver http://www.michaelkorsoutlet-online.ar.com/ aboard http://www.burberryoutlet-canada.ca/ the http://www.true-religion.com.co/ ship http://www.uggs-onsale.net/ who http://www.louisvuitton-outlet.com.co/ did http://www.oakley-sunglassoutlet.net/ not http://www.vans-shoes.co.uk/ want http://www.the-northfacejackets.us.com/ to http://www.iphone-cases.net.co/ let http://www.truereligionjeans.net.co/ us http://www.louisvuitton.jp.net/ enjoy http://www.designerhandbagsoutlet.net.co/ too http://www.oakleys-sunglasses.us.com/ long, http://www.thenorth-faces.co.uk/ caught http://www.tiffanyandco.net.co/ a http://www.burberry-outlet.net.co/ storm toward http://www.nikeair-max.es/ the http://www.the-northface.net.co/ wall http://www.airmax-90.org/ rushed http://www.nikefree-run.org.uk/ past.In http://www.nike-air-max.com.de/ through http://www.adidas-schuhe-online.de/ the http://www.michael-kors-australia.com.au/ cracks into http://www.asicsgels.de/ the http://www.nike-huarache.nl/ strong http://www.rosherun.org.uk/ wind inside again, http://www.christian--louboutin.in.net/ back http://www.coachblackfriday.com/ pain, and http://www.michaelkors.com.se/ then http://www.air-max.com.de/ slowly http://www.cheap-jordans.net/ get http://www.toms-shoesoutlet.net/ rid http://www.michael-kors.com.es/ of http://www.burberry-outlets.co.uk/ out, http://www.burberryonlineshop.de/ "tree" http://www.pandorajewelry.top/ away http://www.newbalance-outlet.org/ from http://www.ralph-laurens.org.uk/ "leaf" http://www.coachhandbags2016.us.com/ day http://www.abercrombie-hollister.nl/ columnar http://www.guccishoes-uk.co.uk/ storm http://www.retro-jordans.com/ on its http://www.replica-handbags.in.net/ way, http://www.swarovski-online-shop.de/ and http://www.nikefactory.org/ we http://www.ugg-boots-australia.com.au/ are drifting http://www.nike-shoes-canada.ca/ away, http://www.ralphslauren-outlet.co.uk/ we http://www.tiffany-andco.com.au/ dead http://www.pumashoes.in.net/ drag http://www.michael-korshandbags.org.uk/ on.[13] http://www.oakley-outletstore.in.net/ TorpedoFull http://www.guccihandbags.net.co/ three http://www.thomas-sabos.org.uk/ months http://www.cheapoakley-sunglasses.in.net/ of http://www.vans-schuhe.com.de/ suffering, http://www.air-huarache.co.uk/ bottoms http://www.louisvuitton.so/ are http://www.longchampoutlet.com.co/ not http://www.timberlandbootsoutlet.us.com/ ventilated, http://www.cheap-raybans.com/ vomit http://www.hollister-clothing.in.net/ and http://www.horloges-rolex.nl/ make it http://www.thomas-sabo.com.de/ have an http://www.converse.com.de/ unpleasant http://www.pandorajewellery.com.au/ odor, http://www.ray--ban.ca/ if http://www.pulseras-pandora.com.es/ normal people http://www.thenorthface.com.de/ suddenly http://www.tiffanyandco-canada.ca/ smell, http://www.lauren-ralph.co.uk/ absolutely http://www.michael--kors.us.com/ mad http://www.ghd-hairstraightener.net/ immediately.Seasickness http://www.adidasshoes.top/ is http://www.prada.com.de/ a pain, http://www.burberrysoutlet2016.com/ people can http://www.christianlouboutinshoesoutlet.org/ not http://www.ralphlaurenonlineshop.de/ help http://www.nikeskos.dk/ rushed http://www.oakleysunglasses-cheap.in.net/ on http://www.kate-spade.gb.net/ deck, http://www.kate-spade.in.net/ jumped http://www.tommy-hilfiger-canada.ca/ down http://www.cheap-baseballbats.net/ towards the http://www.burberry-outletstore.net/ sea, http://www.jimmy-chooshoes.com/ to http://www.ray-ban-outlet.us.com/ end http://www.coach-factoryoutlet.net.co/ all suffering, http://www.yoga-pants.net.co/ but http://www.converse-shoes.net/ the http://www.nike-schuhe.com.de/ people http://www.uggsoutlet.com.co/ here are http://www.calvin-kleins.us.com/ home http://www.coco-chanels.us.com/ with http://www.ugg-uggboots.net/ their http://www.truereligion-outlet.com.co/ parents http://www.beatsbydre.com.co/ and http://www.uggs.co.nl/ even http://www.nikefree-run.net/ children, http://www.newbalance.com.es/ who http://www.nikestore.us/ do http://www.tommyhilfigeroutlet.in.net/ not http://www.nikestore.com.de/ want http://www.cheapjerseys.us.org/ to http://www.tommy-hilfigeroutlet.com/ leave http://www.michael-kors-taschen.com.de/ this http://www.toryburchoutlet-sale.us.com/ world http://www.nike-free-run.de/ so we http://www.tomsoutlet-online.com/ think http://www.michaelkorsoutletonline-sale.us.com/ to http://www.nikemercurial.in.net/ myself, http://www.coco-chanel.com.de/ we http://www.swarovski--uk.me.uk/ have to rely on http://www.chiflatiron.net.co/ family http://www.weddingdressesuk.org.uk/ earned http://www.woolrich-clearance.com/ money http://www.toms-shoes.com.co/ to survive, http://www.mcmsworldwide.com/ and http://www.outlet-burberry.net.co/ our http://www.burberry-handbagsoutlet.com.co/ dream of http://www.maccosmetics.gr.com/ getting http://www.bebeclothing.in.net/ rich.Everyone http://www.louboutin.jp.net/ rely http://www.airhuarache.co.uk/ dream http://www.lululemoncanada.ca/ to http://www.tommy-hilfiger-online-shop.de/ last http://www.thenorthfacejackets.net.co/ three http://www.rolexwatchesforsale.us.com/ months http://www.wedding--dresses.ca/ time, http://www.airjordans.us/ just http://www.bottegaveneta-bagsoutlet.com/ three http://www.polo-ralph-lauren.de/ months, http://www.hollister.us.org/ as http://www.mcmbags.net/ if http://www.jimmy-choos.com/ a http://www.nike-air-max.us/ century.There http://www.ugg-boots.us.org/ scurvy, feel http://www.salomon-schuhe.com.de/ free http://www.ralph-lauren.com.au/ to http://www.abercrombie-fitchs.us.com/ let http://www.burberry-handbags2016.in.net/ us http://www.prada-shoes.com.co/ sadly http://www.oakleyoutlet-online.us.com/ died http://www.louis-vuitton-taschen.com.de/ after http://www.jordanretro.org/ much http://www.coachoutletstore.net.co/ suffering.God http://www.tiffany-jewelry.net/ seemed http://www.ralphlaurenpolos.in.net/ to abandon http://www.canada-goosesjackets.us.com/ the http://www.eyeglassframes.in.net/ ship http://www.michael-kors.net.co/ and http://www.chi-flatiron.us.com/ let http://www.rayban.org.es/ it http://www.longchamp.us.org/ drift, http://www.tocoachoutlet.com/ let http://www.ugg-boots.ca/ it http://www.zxcoachoutlet.com/ inside quarrel http://www.lululemonoutlet.gb.net/ with http://www.insanity-workout.us.com/ each http://www.pumaonline-shop.de/ other, http://www.nike-roshe-run.com.es/ the http://www.hermesbirkin-bag.net/ people http://www.mkoutletonline.us.com/ sitting http://www.moncler-outlet.us.org/ here, http://www.polo-outlets.com.co/ have become http://www.nfl-jersey.us.com/ very http://www.giuseppe-zanotti.net/ irritable temper, little http://www.uggs.in.net/ things, http://www.ralphlaurenepolo.com/ participants http://www.babyliss-pro.us.com/ will http://www.tommy-hilfiger.co.nl/ be http://www.ugg-australia.com.de/ able http://www.nike.org.es/ to http://www.bcbg-max-azria.ca/ have http://www.salvatoreferragamo.in.net/ ushered http://www.michaeljordan.com.de/ in http://www.hermes-outlet.com.co/ mass http://www.christianlouboutinoutlet.net.co/ annihilation.Sitting http://www.vans-shoes.net/ in http://www.guccioutlet-sale.in.net/ the http://www.cheap-michaelkors.com/ cabin http://www.abercrombie-kids.us.com/ and http://www.northfaceoutlet.com.co/ so http://www.basketballshoes.com.co/ we http://www.ralphlaurenoutlet.us.com/ are http://www.tory-burchshoesoutlet.net/ miserable, http://www.oakley--sunglasses.com.au/ even http://www.burberry2016.co.uk/ the http://www.guccishoes.in.net/ air http://www.giuseppezanotti.com.co/ in our rivalry, thin oxygen, http://www.rolex-watch.me.uk/ mixed in http://www.hollister-abercrombie.com.se/ among http://www.oakley.com.de/ the http://www.toms-outlets.us.com/ thick http://www.converse-shoesoutlet.com/ smell http://www.levisjeans.com.co/ of evil.We http://www.christian-louboutin-shoes.ca/ can http://www.nikeshoesoutlet.org.uk/ not be http://www.barbour-factory.com/ separated, http://www.michaelkors.so/ it http://www.ferragamo.com.co/ can http://www.toms-shoes.net.co/ only http://www.new-balance-schuhe.de/ endure http://www.chanel-bags.com.co/ the http://www.longchamp.com.co/ stench, http://www.chanelhandbags.net.in/ some http://www.ralph-laurenoutlet.ca/ people http://www.longchamp.com.de/ can http://www.christianlouboutin.org.uk/ not stand http://www.newoutletonlinemall.com/ to become http://www.louis-vuitton-australia.com.au/ crazy.

http://www.hermesbags.jp.net/

Alleen geregistreerde gebuikers mogen comments plaatsen

Aanmelden of Registreer plaats een reactie