Wat is dat: natuurlijk kapitaal

In de blog: De zwarte doos reacties: 7 pdf print

Natural capital wordt al een tijdje in de mond genomen, en heeft elke kans om te gaan #trenden. Men heeft het dan over het idee om een prijs te zetten op milieufactoren, op zaken zoals schone lucht, schoon water, en dergelijke meer. Ik heb met veel interesse en een begin van afgrijzen gelezen hoe de Wereldbank dat ziet: zij vragen om milieufactoren te zien als een verhandelbaar goed, in het bijzonder om een beter beheer tot stand te brengen in landen met een 'zwakke' overheid. Je moet goed tussen de regels lezen om het te vinden: maar kijk bijvoorbeeld hier voor een karakteristieke nadruk op privatisering (iets wat het IMF als partner van de Wereldbank altijd vraagt bij het toekennen van leningen aan landen in moeilijkheden). Specifieker gaat het hier om public-private partnerships: lees bijvoorbeeld het stuk van World Bank vice-president Rachel Kyte in dit document over waterbeheer.

Anders verteld: men wil schone lucht en schoon water verkopen aan bedrijven als verhandelbaar goed, en verwachten dat hierdoor meer mensen toegang zullen krijgen tot zo'n goederen. Klinkt dat logisch?

Menselijk kapitaal

Een verwante term is menselijk kapitaal. Je hoort het van managers en recruiters: "We investeren in menselijk kapitaal."

Er is een interessant standpunt hierover, van Thomas Piketty, in zijn recente boek "Capital in the 21st Century".

Menselijk kapitaal is niet zoals andere vormen van kapitaal, zegt Piketty,

human capital cannot be owned by another person or traded on a market (not permanently, at any rate). This is a key difference from other forms of capital. One can of course put one's labor services up for hire under a labor contract of some sort. In all modern legal systems, however, such an arrangement has to be limited in both time and scope. In slave societies, of course, this is obviously not true: there, a slaveholder can fully and completely own the human capital of another person and even of that person's offspring. In such societies, slaves can be bought and sold on the market and conveyed by inheritance, and it is common to include slaves in calculating a slaveholder's wealth (...) The boundary between what private individuals can and cannot own has evolved considerably over time and around the world, as the extreme case of slavery indicates. The same is true of property in the atmosphere, the sea, mountains, historical monuments, and knowledge.

Conclusie: het begrip 'menselijk kapitaal' is vooral toe te passen op de context van slavernij. We zijn net afgestapt van dit begrip door te spreken over arbeidscontracten, sociale voorwaarden als minimumloon enz.

Een natuurlijk 'benuttingscontract'

Ik vind het zo heel gek niet om Piketty's denkspoor door te trekken naar natuurlijk kapitaal - als je bovenstaande passage leest lijkt het bijna alsof hij het zelf wil doen.

Voor natuurlijk kapitaal geldt immers hetzelfde. We willen geen 'uitbuiting' van de natuur, net zomin als we uitbuiting van slaven willen. Omgekeerd: het argument pro slavernij was ook dat slavenhouders erbij gebaat zijn om hun bezit (slaven dus) goed te verzorgen, en dat voor die slaven dus beter gezorgd wordt dan anders zou gebeuren. Hetzelfde argument zien we terugkeren in de public-private voorstellen van de Wereldbank: een bedrijf heeft baat bij een goede zorg voor waterbronnen of bosbeheer, want anders verliezen ze op hun investering. De leemte in die redenering is natuurlijk dat ze evengoed de prijzen op het benutten van die goederen kunnen opvoeren, of kunnen versluizen naar beter betalende markten. Het is zo perfect voorstelbaar dat er winst te halen valt uit het transport van drinkwater naar landen waar er grondwaterschaarste is.

Om ons of de natuur hiertegen te beschermen, kunnen we kijken naar iets zoals het arbeidscontract, noem het een benuttingscontract. Zo'n contract impliceert 'a limit in both time and scope', in dit geval om een natuurgoed te benutten en te verdelen. Er moeten benuttingsvoorwaarden gelden die vergelijkbaar zijn met arbeidsvoorwaarden. Met andere voorwaarden: het natuurgoed moet na benutten nog gezond en weerbaar zijn, zoals het de bedoeling is om een werkende mens niet helemaal 'kapot te gebruiken' binnen de looptijd van zijn of haar contract. Er moeten voorwaarden komen om lock-ins te vermijden: net zoals een werkende mens mogelijkheden moet krijgen om van werkgever en dus contract te kunnen veranderen, zou zo'n benuttingscontract ook afspraken moeten bevatten die monopoliseren van goederen vermijdt.

De public-private initiatieven van de Wereldbank zouden het format kunnen zijn voor zo'n benuttingscontracten, maar zijn het niet. Het is aantoonbaar dat lock-ins niet te vermijden zijn in de huidige context. Zeker voor goederen zoals water, waarvoor grote infrastructuurwerken typisch nodig zijn, wordt er door de bedrijven geëist dat ze hun quasi-monopolie kunnen uitspelen, en de prijszetting kunnen bepalen. Een slimme overheid kan de public-private initiatieven gebruiken om randvoorwaarden hierrond op te stellen, maar heeft geen basisbescherming om lock-ins te vermijden. Ik herhaal: we vergelijken hier met arbeidscontracten. Zo'n contract op zich is niet voldoende om uitbuiting te vermijden, getuige de situatie van werknemers in het vroeg-industriele tijdperk (denk Daens, denk Marx). De verwachting is ook dat de huidige initiatieven van de Wereldbank onvoldoende zijn om het volledig 'kapotgebruiken' van natuurgoeden te vermijden. Dit ondanks de (zonder overdrijving!) gigantische pogingen van de Wereldbank om het tegendeel te beweren.

Ik kan niet zeggen dat ik de oplossing voor dit probleem in handen heb. Wel zeg ik twee dingen. Een: wat de Wereldbank in se wil is absoluut relevant, een economische waardering maken van natuurgoederen kan effectief helpen om een beter natuurbeheer tot stand te brengen, en ook om enige duurzaamheid en lange-termijnvisie hierrond te kweken. Twee: wat ze absoluut ontbreken is de intentie om natuurlijk kapitaal zoals menselijk kapitaal te zien, en dus feitelijk als non-kapitaal. Namelijk als iets wat niet als permanent eigendom of permanente investering kan of mag gezien worden, in het bijzonder niet als privaat eigendom, en waarvan benutting expliciet begrensd moet worden in tijd en in omvang. Bovendien.: waarbij die visie onderschreven moet worden door statutaire voorwaarden die de verdere gezonde staat van het benutte goed in kwestie (of dat nu een mens of een natuurgoed is) moeten beschermen.


Reacties (7)

   

Interessante tekst.

   

-En interessant die Wereldbank ...

   

We hebben het hier wel over economie. En je kunt je afvragen of je problemen als milieuvervuiling wel met economische middelen kunt oplossen. Per slot van rekening is het opruimen van de vervuiling ook goed voor de economie. Eerst vervuilen, en dan opruimen, dat telt dubbel.
Je zag het enige jaren terug, toen het klimaatprobleem wereldwijd onder de aandacht werd gebracht. Het waren vooral de economen die protesteerden tegen voorgestelde klimaatmaatregelen. Zij vonden vaak dat als je de maatregelen tegen het ontsporen van het klimaat afwoog tegen het accepteren van de klimaatverandering, en die te compenseren, het laatste economisch interessanter zou zijn.

   

Ik ben niet helemaal op het spoor wat je nu wil zeggen, denk ik.

Maar inderdaad. Er is een hoge waarschijnlijkheid dat private bedrijven erbij winnen om mensen dubbel aan te rekenen voor bijvoorbeeld watervoorziening: enerzijds om het schone water aan te leveren aan de hoogste betaler, anderzijds door het niet-schone water te zuiveren om zo de ontstane schaarste aan te pakken.

Het zal zeker weten de private industrie zijn die zal lobbyen voor bepaalde normen rond 'waterhygiene', m.a.w. om bepaalde zuiverinstallaties noodzakelijk te maken. In feite gaat het dan om een subtielere vorm van lock-in: des te meer technologie nodig is om een bepaald natuurgoed (!natuur-lijk?) beschikbaar te maken, des te minder mogelijkheden er zijn om een alternatieve vorm van levering te vinden.

   

Het lijkt er op, dat de consensus over de klimaatverandering momenteel een is van: het is onvermijdelijk. Men heeft het over verschillende scenario's voor die onvermijdelijke opwarming, maar nog maar zelden over ingrijpende maatregelen om die opwarming te voorkomen. Dat was jaren geleden wel anders. Het Kyoto-protocol bepaalde een reductie op de uitstoot van broeikasgassen. Maar niemand heeft zich daaraan gehouden. Een van de redenen daarvoor was de twijfel die critici hebben gezaaid aan de conclusies van het IPCC. Het opvallende daarbij was dat die critici in meerderheid geen klimaatspecialisten waren. En een belangrijk deel van die critici waren economen. Die waarschuwden voor een terugval van de economie, als men het globale energiegebruik zou gaan beperken. Volgens hen zou de aanstaande klimaatverandering juist kansen bieden om de economie wat op te peppen, door de maatregelen om de negatieve gevolgen ervan te bestrijden.
Helaas wil me nu geen naam te binnen schieten, en zonder namen is het slecht zoeken. Als ik me de namen herinner, kom ik er op terug.

   


Beste Tsunami,

Paasvakantie komt er aan.
Beetje meer tijd om te lezen.
Ik denk dat je Karel Capek's "oorlog met de salamanders" wel een goed boek zou vinden.

   

Nog even laten bezinken.

Het is natuurlijk bedenkelijk dat iets van waarde de stempel "kapitaal" opgedrukt krijgt. Voor sommigen klinkt "kapitaal" als een verwijzing naar de ernst ervan, en is het dus hoogstaand iets als "kapitaal" te waarmerken. Deze mensen vinden "menselijk kapitaal" (is het niet courant bij HR-afdelingen en bij bedrijfsvoorstellingen/sollicitaties?) een uiting van hoe belangrijk mensen wel zijn.

Voor anderen, zoals ik, en misschien voelt de blogger het zo ook aan, is "kapitaal" geen ereteken, en is het zeer de vraag of we mensen wel in ere laten door hen "kapitaal" te noemen.

Er is de libertarische antropologie. Een mens en zijn eigendom vormen samen zijn wezen. Over iemands gazonnetje lopen is hetzelfde als op iemands aangezicht trappen. Na enige verificatie van huidskleur en kledij (fleece met kapje, slappe jeans) mag je de overtreder door het hoofd schieten. Kapitaal, eigendom, mens...Dezelfde versmelting als een libertair zegt dat het nog niet zo'n slecht idee is iemand die zijn schuld niet kan betalen in schuldslavernij te nemen. Met de hulp van een gewapende privé-onderneming in zegevierend recht uiteraard. Menselijk kapitaal, is het begrip echt wel zo waarderend voor mensen als het soms lijkt?

Het zou best zijn de benaming "kapitaal" voor te behouden voor, je weet wel, kapitaal. En mensen te behandelen als mensen, en natuur als natuur. Geen van beide, noch hun welzijn, hoort aangeboden op de vrije markt.

Alleen geregistreerde gebuikers mogen comments plaatsen

Aanmelden of Registreer plaats een reactie