Het statuut van boeken, auteursrecht en kennis online

In de blog: De zwarte doos reacties: 2 pdf print

De boekdrukkuns is door Elizabeth Eisenstein beroemd gemaakt als dé revolutie die geleid heeft tot de renaissance en tot de wetenschappelijke revolutie in Europa. Boekdrukkunst was belangrijk als middel om kennis te verspreiden én te standardiseren. Het is dan ook niet zo raar dat sinds de uitvinding van het internet dezelfde vragen worden gesteld.

Toch loopt de 'digitale revolutie' van kennis of van boeken niet zo vlotjes. Zo zijn er de traditionele uitgeverijen die weerstand bieden, omdat ze grote digitale bedrijven zien die hun positie willen overnemen (zie bv de -terechte!- ruzies tussen Authors Guild en Google, en Authors Guild en Amazon). En belangrijker nog is dat auteurs zich zorgen maken over het gratis-verhaal van de digitale revolutie: zij willen immers nog hun brood verdienen. Daarom gaat het hier over auteursrecht, maar ook over het statuut van boeken en kennis delen online.

De digitale encyclopedie

Wikipedia is het beste voorbeeld dat kan gegeven van de digitale revolutie, omdat het net de perfecte weg heeft gevonden tussen de oude en de nieuwe wereld. Als referentiewerk heeft wikipedia geen auteursrechten geschonden: elke bijdrage is immers een nieuw geschreven tekst, en er wordt goed voor gewaakt dat teksten niet rechtstreeks worden overgenomen van bestaande encyclopedieën zoals Encyclopedia Brittanica. Verder geeft Wikipedia toegang tot gratis kennis, en die kennis kán gratis zijn door de bijdragen van onbetaalde vrijwilligers die Wikipedia willen ondersteunen. En bovendien is het als alternatief voor de traditioneel uitgegeven encyclopedie als de Encyclopedia Brittanica volledig toereikend. De Encyclopedia Brittanica heeft trouwens zich proberen weren tegen de digitale revolutie: de encyclopedie werd beschikbaar eerst op CD-ROM, en dan via een website waarvoor je toegangsrechten moest betalen. Maar het heeft niet geholpen : Wikipedia werkt duidelijk beter als digitale encyclopedie, en met minder werkingskosten. Wikipedia is zo ook een rolmodel geworden voor het goéde gratis-verhaal van de digitale revolutie : gratis verspreiding van kennis, want gebaseerd op beperkte vrijwillige bijdragen van een gigantische groep mensen, waardoor een geheel ontstaat dat indrukwekkend is, en betaald kan worden door diezelfde beperkte vrijwillige bijdragen van een gigantische groep mensen.

Auteursrecht en uitleenrechten

Wie de stap wil maken van de digitale encyclopedie - een referentiewerk - naar digitale boeken, die zal moeten spreken over auteursrecht. Auteursrecht valt uiteen in 2 aspecten: enerzijds behoudt de auteur het_ morele recht om een werk te laten publiceren of laten weerhouden van verdere publicatie, anderzijds krijgt de auteur ook een financiële vergoeding wanneer zijn of haar werk door een derde partij op een bepaalde manier verhandeld wordt. Uitgeverijen spelen hierin de rol van verhandelaar: ze verhandelen boeken voor de auteurs en geven hen een percentuele vergoeding op de verkoop van elk exemplaar: dit noemt men _royalties. De samenwerking kan regelmatig zo groeien dat een uitgeverij een voorschot geeft op deze vergoeding, die de auteur in staat stelt om te overleven terwijl hij of zij aan het boek werkt. Dit is het traditionele model, dat door de digitale revolutie in de war wordt geschopt.

Een eerste observatie is dat digitale boeken meer geld opleveren voor uitgeverijen en minder voor auteurs. Digitale boeken worden immers voor lagere prijzen verkocht, zodat het percentage van de auteur minder oplevert. Maar voor de uitgeverij zijn een aantal kosten weggevallen: digitale boeken moeten niet gedrukt worden, en kosten van distributie en opslag verdwijnen ook. Het is dan ook niet verbazend dat uitgeverijen dit model koste wat kost willen bijhouden: financieel levert het hun wat op. En dit speelt zeker mee in de rechtzaken tegen Google en Amazon, die een belangrijke invloed hebben op de digitale boekenmarkt.

Toch is vooral ook het morele aspect van auteursrecht belangrijk in deze discussies. Google in het bijzonder is een boosdoener omdat het boeken scant van mensen die hiervoor geen toestemming hebben verleend. De rechtzaak tegen Google was al uitgedraaid op een minnelijke schikking, maar is door een rechter heropend omdat die wil dat Google expliciet moet vragen om toestemming alvorens een scan openbaar te maken.

Het statuut van digitale boeken wordt verder scherp gesteld door het uitleenrecht. Bibliotheken werden traditioneel door uitgeverijen beschouwd als een vorm van publiciteit: mensen die boeken lenen zullen ook boeken kopen, was het adagium. Dit concept geldt echter niet zomaar voor digitale boeken, omdat het uitlenen nu zo gemakkelijk is. Je moet de verplaatsing naar de bibliotheek niet maken, je moet niet eindeloos wachten tot een boek weer beschikbaar is, je zorgen maken dat je het verliest, enz. Deze situatie leidt tot vreemde reacties, zoals uitgeverij Harper Collins die digitale boeken verkoopt onder voorwaarde dat ze maximaal 26 keer kunnen worden uitgeleend voordat een nieuw boek moet betaald worden. In Europa bestaat er een (al dan niet in de praktijk gebrachte) wetgeving voor een interessanter model: elke uitlening van een boek wordt verrekend in de vergoeding van uitgevers en auteurs, een auteur heeft er dus voordeel bij dat zijn boek in een bibliotheek veel wordt gelezen. Deze regeling voelt aan als een tweesnijdend zwaard - het lijkt immers dat bibliotheken een bepalende rol zullen hebben in het bevoordelen of benadelen van auteurs. Het zou me dan ook niet verbazen dat commerciële bedrijven of uitgeverijen zullen ontstaan die zullen inpikken op dit aspect van ‘auteurpromotie’. (Meer aandacht gaat er tegenwoordig trouwens ook naar illustrators en fotografen: ook zij hebben recht op een vergoeding indien hun werken worden gebruikt in boeken die worden verkocht of uitgeleend - ook hiervoor bestaat in Europa de nodige wetgeving.)

De moraliteit van piraten online

2012 belooft geen leuk jaar te worden voor mensen die illegaal willen downloaden. Na de pesterijen tegen ThePirateBay vorig jaar is dit jaar aangevangen met het sluiten van downloadsite megaupload en ook het neerhalen van ‘s werelds grootste boekensite library.nu. Het is opvallend dat er meer mensen rouwen om de boekensite dan om sites die bekend staan voor het downloaden van muziek of films, terwijl het om net hetzelfde illegale gedrag gaat. Moraliteit van piraten wereldwijd is meestal gericht op de schandalige winsten die platenmaatschappijen, filmstudio’s en uitgeverijen maken op hun producten ; het onderscheid tussen piraten onderling gaat er vaak over of het ook geoorloofd is om van kleinere producenten te downloaden, van indie-artiesten enzoverder. Verder is het ook een populaire regel dat enkel artiesten moeten worden gesteund die goede producten maken - en dus wordt voorgesteld om een boek/film/cd pas te kopen nadat je hem hebt geconsumeerd én goedgekeurd.

Dit soort moraliteit is verleidelijk maar moeilijk te verdedigen - je kunt bijvoorbeeld geen appel opeten en dan de verkoper vertellen dat je niet betaalt omdat de kwaliteit wat minder was. Interessanter is dat het illegaal downloaden van boeken ook wordt verdedigd omdat hiermee kennis wordt verspreid (bijvoorbeeld boeken die voor mensen uit de derde wereld anders niet beschikbaar zijn).

Het academische argument

Dit argument vindt ook wel gehoor onder academici. Want: ten eerste, wat is het alternatief? Academische uitgeverijen krijgen regelmatig klachten, pas nog is Elsevier scherp aangevallen door een boycot van zo’n 5000 academici, iets wat in de media aangeduid wordt als de Academische Lente (naar het voorbeeld van de Arabische lente). De bepalende eisen van de academici zijn lagere prijsdrempels voor wetenschappelijke artikels en meer open access tot informatie. Ten tweede, is het financiële aspect voor academische boeken van belang? Dit is een gevoelig onderwerp -academici verdienen ook graag geld-, maar er blijven academische initiatieven ontstaan waarbij gratis kennisverspreiding centraal staat. Bovendien: hoewel academici ook graag extra beloond worden voor hun werk, heb ik nog geen reactie gevonden van een academicus die de royalties van zijn boeken nodig heeft om zijn brood te verdienen. Wel bestaan er reacties van academici uit minder welvarende landen die beweren niet de nodige boeken of teksten te kunnen verkrijgen op legale manier, omdat het gewoonweg te duur is. Het lijkt me dan ook moreel interessant om hier een scheidingslijn te trekken : tussen de meeste schrijvers, die schrijven om hun brood te verdienen en er hun voornaamste inkomsten uithalen (en die vaak boeken schrijven die niet broodnodig zijn voor het intellectuele werk van mensen overal), en de academische schrijvers, die schrijven voor prestige en voor de maatschappelijke relevantie van hun werk, en die mijns inziens enkel maatschappelijk relevanter kunnen worden door een betere beschikbaarheid van hun werk. De voornaamste drempel hier is wellicht prestige, en die reputatie en het sociale netwerk is dan ook het enige wat academische uitgevers nog te bieden hebben (qua redactie staan academische uitgevers er bv. bekend voor quasi niets te doen, en alles over te laten aan de academici zelf).

Ik denk dat dit ook een grote pijler zou kunnen worden van de zaak rond de Hathi Trust Foundation. Hathi Trust is een initiatief van Amerikaanse universiteiten om de werken uit hun bibliotheken digitaal beschikbaar te maken voor uitlening, onder meer door het gebruik van Google Books scans. Hathi Trust ligt onder vuur wegens breuk van auteursrecht : de Authors Guild klaagt ook deze zaak aan, en wordt door enkele auteurs ondersteund. Mijn persoonlijke mening is dat Hathi Trust het auteursrecht van broodschrijvers moet respecteren, net zoals Google dat zou moeten. Maar wat academische publicaties, in het bijzonder werk dat uitgaat van de eigen universiteiten, zou Hathi Trust een mooi voorbeeld kunnen geven.

Noot: De zaak rond Hathi Trust is verzwolgen door propaganda van verschillende partijen. Wat zou kunnen spreken in het voordeel van Hathi Trust is hun standpunt dat ze boeken inscannen om ze blijvend te kunnen bewaren, omdat veel boeken staan kapot te gaan in hun archieven. Dit kan soms inderdaad gebeuren nog voor het auteursrecht op de werken verstreken is. Niettemin blijft dit gevoelig liggen omdat de universiteiten in kwestie vaak niet de enig overgebleven exemplaren van deze werken bezitten; hoogstens kunnen ze de auteurs en uitgeverijen die in staat zijn om bepaalde werken te digitaliseren aanspreken om dit kosteloos te doen. Dit is een goed moment om even te vermelden dat er erg mooie initiatieven bestaan om boeken digitaal te bewaren waarvan het auteursrecht vervallen is: mijn favorieten zijn het A Million Book Project, en librivox.org - de laatste bevat audiobooks van allerhande boeken, ingesproken door vrijwilligers.

Rest nog de vraag?

Hoe zit het dan met de huidige toestand? Ik denk dat piratensites zoals library.nu voorlopig zullen blijven bestaan - en zolang deze sites kunnen zeggen dat ze 'kennis vrij verspreiden' zullen ze door veel mensen ook verdedigd worden. Het neerhalen van library.nu wordt door mensen vergeleken met het verbranden van de bibliotheek van Alexandrië - iets doet me betwijfelen dat hetzelfde zou gezegd worden van ThePirateBay of MegaUpload.

Toch hebben deze sites niet het morele gelijk - het blijft immers zo dat veel auteurs moeten leven van hun werk,- en dan moeten er ergens inkomsten gehaald worden. Het lijkt me zeker dat er mogelijkheden bestaan om het aantal keer lezen van boeken als betalend te beschouwen (dit zou te vergelijken zijn met een formule zoals die van Spotify voor muziek en kan ook mooi aansluiten op de Europese wetgeving rond het uitlenen van boeken). Maar mijn persoonlijke mening is dat zo'n model enkel hoeft te dienen om broodschrijvers te ondersteunen, en dit zijn mensen die niet op een andere manier hun geld vinden (zoals academici dat doen).

Schrijvers die niet schrijven om geld te verdienen doen dit doorgaans om een maatschappelijke functie te vervullen; mij lijkt het dat ze dit beter zullen kunnen door hun boeken gratis toegankelijk te maken, zij het dat het morele aspect van auteursrecht ten allen tijde dient gerespecteerd te worden. Wanneer dit gebeurt, valt de morele rechtvaardiging van piratensites weg. Wat ook zou wegvallen, is de voornaamste vorm van inkomsten voor academische uitgeverijen: maar (1) gezien de protesten die nu komen denk ik dat ze sowieso aan bezinning toe zijn, (2) ook de Encyclopedia Brittanica heeft zich moeten bezinnen : het is momenteel erg onduidelijk wat de meerwaarde is van academische uitgeverijen, nu de gebruikelijke kosten van drukken en dergelijke wegvallen en de uitgeverijen zelf geen redactie doen van de academische werken. Zo bekeken lijken deze uitgevers niet meer te zijn dan sponsors van academische reputaties door het in stand houden van een publicatiesysteem en het organiseren van conferenties. Anders gezegd : buiten het sociale netwerk is er niets dat de Wikipedia van de academische uitgeverij tegenhoudt.


Reacties (2)

   

Njam njam, lekkere lectuur

   

Beste Tsunami,

Mijn dank voor deze bijdrage. Zeer verhelderend.

Het is inderdaad vreemd dat de zo nuttige verspreiding van wetenschappelijk werk wordt tegengegaan door uitgevers, terwijl er meestal geld van de samenleving én van de onderzoekers in steekt.

Ik zat me even af te vragen wat de overeenkomst is met softwareprogramma's. Bedrijven brengen dikwijls gratis "light" softwareversies uit, ik vermoed om zo hun naambekendheid te vergroten en potentiele klanten voor de "pro" versie bij de hand te houden.

Misschien zullen ook wetenschappelijke werken ooit in een (gecondenseerde) "light" versie gratis aangeboden kunnen worden over het internet?

Alleen geregistreerde gebuikers mogen comments plaatsen

Aanmelden of Registreer plaats een reactie