De Amerikaanse goliath of het kosmopolitsche Europa?

In de blog: Christophe Andrades reacties: 0 pdf print

Aan de hand van een korte recensie van een boek van de Amerikaanse politieke wetenschapper Michael Mandelbaum zou ik graag een debat opzetten over de toekomst van de internationale wereldorde. In het bijzonder staan hierin twee vragen centraal: zullen de Verenigde Staten de komende jaren de wereldpolitiek blijven domineren? En ten tweede, wat is (moet?) de rol (zijn) van de Europese Unie in de wereldpolitiek? Ik hoop dat mijn recensie kan aanzetten tot een debat hierover. Goede argumenten, literatuurtips en totaal af te raden literatuur zijn altijd welkom uiteraard.

Frontispiece The Case for Goliath

Michael Mandelbaum is een Amerikaanse professor gespecialiseerd in internationale politieke relaties. In zijn omvangrijke boek The Case for Goliath. How America Acts As the World’s Government in the 21st Century houdt hij een pleidooi voor de Verenigde Staten als leider van de wereld. Het boek is ondertussen reeds twee jaar oud, maar blijft zeer actueel. Uitgeverij Public Affairs komt de komende weken met een paperbackversie op de markt waarin Mandelbaum een nieuw voorwoord zal toevoegen aan zijn boek. De auteur kan terecht worden beschreven als neoconservatief, ondanks het feit dat hij zelden of nooit met deze stroming wordt geassocieerd. Met name zijn visie over het buitenlandse beleid van de VS valt thuis te brengen onder het neoconservatieve gedachtengoed van figuren zoals Robart Kagan en Richard Perle.

In het boek vinden we niet alleen een pleidooi voor een ongelimiteerde Amerikaanse supermacht, maar kunnen we ook stevige kritiek lezen aan het adres van de Europese Unie. Volgens Mandelbaum is het gedeeltelijk de schuld van de EU dat de Amerikanen vandaag de dag kunnen handelen als een mondiale goliath. Hoewel ik me volledig afzet tegen het unilateralisme en het militaristische beleid van de Verenigde Staten onder leiding van president G.W. Bush kan ik me wel gedeeltelijk vinden in de argumentatielijn die Mandelbaum in zijn boek uiteenzet. In deze korte recensie probeer ik weer te geven wat Mandelbaum in zijn boek beschrijft. Specifiek zal ik mij daarbij, vooral naar het einde toe, richten op de rol van de Europese Unie zoals die in het boek wordt beschreven. Ten slotte zal ik een (beperkt) pleidooi(tje) afsteken voor een kosmopoltisch Europa als alternatief voor de Amerikaanse goliath zoals die wordt beschreven door Mandelbaum.

Volgens Michael Mandelbaum zien veel inwoners van deze wereld de Verenigde Staten als een verpersoonlijking van de reus goliath op het internationale politieke toneel. Hiermee reageert hij direct op critici van het buitenlandse beleid van de G.W. Bush administratie sinds het begin van de oorlog tegen het terrorisme in september 2001. Het gedrag van deze geopolitieke reus kan volgens hem het beste vergeleken worden met dat van de spreekwoordelijke pestkop op de speelplaats van de lokale school. Iedereen is er bang van, maar als puntje bij paaltje komt is iedereen blij dat hij er is om de leerlingen te beschermen tegen gevaren van buitenaf. Deze mondiale superpositie wordt door de VS aangenomen sinds het einde van de Koude Oorlog.

Volgens Mandelbaum kan er alleen maar sprake zijn van een goedaardige reus. De Amerikaanse staat treedt sinds 1989 immers op als de regering van de wereld. In die hoedanigheid verspreidt ze op mondiaal niveau wat territoriale staten verspreiden op het nationale niveau: economische welvaart, politieke stabiliteit en veiligheid. Dit feit is voor de auteur voldoende om te beweren dat we wel degelijk te maken hebben met een goedaardige reus. Dat de VS ondertussen twee oorlogen zonder einde hebben aangevangen in Afghanistan en Irak - met ontelbare onschuldige burgerslachtoffers tot gevolg - is blijkbaar geen enkel probleem voor Mandelbaum: de mondiale stabiliteit en veiligheid blijven verzekerd. Deze stelling is dus, op zijn zachtst uitgedrukt, zeer dubieus. Op het punt van economische welvaart valt er wel het één en het ander naar voren te brengen voor het punt van de auteur. In zekere zin kunnen we zeker stellen dat de VS hebben bijgedragen aan de toename van de levensstandaard van mensen in vele landen door het opzetten van een systeem van internationale vrije handel. Denken we maar aan het akkoord van Bretton Woods dat jarenlang de internationale economie vorm gaf. Maar uiteraard zijn er ook de excessen van het proces van globalisering tijdens de afgelopen tien jaren zoals die worden beschreven door de vooraanstaande econoom Joseph Stiglitz. Kortom, het beeld dat Mandelbaum schetst lijkt op zijn minst zeer idealistisch. De Verenigde Staten zorgen niet alleen voor het ontstaan van economische welvaart, maar zijn in zekere mate ook schuldig aan het creëren van armoede. Denken we maar aan de ontwikkelingen die hebben plaatsgevonden in Haïti de laatste jaren.

Toch is het volgens mij geloofwaardig om te beargumenteren dat de Verenigde Staten momenteel de leidende grootmacht in deze wereld is. Misschien is het concept wereldregering van Mandelbaum niet goed gekozen, maar het feit dat de VS de absolute leider is binnen de internationale politiek lijkt me tot nader order een vaststaand feit. In deze korte analyse heb ik geen tijd om in te gaan op het ondertussen welbekende onderscheid tussen hard power en soft power. Ik wil benadrukken dat wanneer ik de VS beschrijf als leidende natie binnen de wereldpolitiek, dat ik dan vooral spreek over hard power: economische macht en militaire capaciteiten. Of ik deze situatie van Amerikaanse suprematie een goede zaak vind, speelt even geen rol van betekenis.

De Verenigde Staten voeren de taak van wereldregering niet van harte uit. Vooral de Amerikaanse burgers durven nogal eens te morren over de kosten en de omvang van deze onderneming. Getuige bijvoorbeeld de onwil van de Amerikaanse burgers en het Congres om meer troepen te sturen naar Irak. Eenzelfde fenomeen waarmee Bill Clinton werd geconfronteerd in Haïti, Somalië en ex-Joegoslavië. De moeilijke en kostbare functie van wereldregering wordt niet met veel enthousiasme uitgeoefend door het Amerikaanse volk en haar politieke leiders. Het was volgens Mandelbaum dan ook niet een bewuste keuze van de Amerikanen om uit te groeien tot de regering van de wereld. Maar omdat de geschiedenis nu eenmaal is gelopen zoals ze is gelopen, bevond het land zich in een situatie waarin het zo goed als verplicht was om deze rol op zich te nemen.

Volgens de auteur werd de rol van wereldregering door de andere grootmachten aan de Verenigde Staten opgelegd. Dit gebeurde omdat ze hun verantwoordelijkheden op het internationale politieke toneel niet wensten op te nemen na het einde van het sovjetcommunisme. In 1989 ontstond er volgens Mandelbaum een politiek vacuüm in de mondiale politiek. Het waren de VS die na veel aarzelen besloten om dit vacuüm op te vullen om chaos en wanorde te voorkomen. Andere kandidaten hadden immers geen zin om deze beschermende taak op zich te nemen. Voor opmerkzame lezers is het al snel duidelijk dat hier gaat om de traditionele sneer van (neoconservatieve) Amerikaanse politieke denkers richting Europese Unie. Volgens Mandelbaum neemt de EU sinds het einde van de Koude Oorlog systematisch haar verantwoordelijkheden op het mondiale politieke toneel niet op, waardoor de VS gedwongen worden om de regering van de wereld te spelen.

Ondanks de negatieve betiteling van de VS als een goliath is de meerderheid van de Europeanen bijzonder gelukkig dat ze kunnen genieten van het mondiale systeem dat in stand word gehouden door de reus aan de andere kant van de Atlantische Oceaan. Hiermee jent de auteur zogenaamde anti-Amerikaanse denkers met ongebreidelde kritiek op het Amerikaanse buitenlandse beleid. Toch is het door het boek heen voortdurend duidelijk dat hij vooral doelt op pro-Europese denkers die tijdens de afgelopen jaren met veel trommelgeroffel hebben aangekondigd dat de Europese Unie de mondiale politieke hegemonie van de VS gaat doorbreken. Indien ze dan toch zoveel kritiek hebben op het buitenlands beleid van de Verenigde Staten, waarom nemen ze dan zelf niet de touwtjes in handen?

Deze vraag is volgens mij inderdaad zeer interessant. Waar zijn de denkers die de afgelopen jaren het nieuwe tijdperk van Europa hebben aangekondigd? En vooral: waar blijft de Europese Unie op het internationale politieke toneel? We hebben nu wel mooie boeken die de lofzang zingen van de Europese Unie van de hand van denkers zoals Jeremy Rifkin, Mark Leonard, Ulrich Beck en John McCormick, maar op het politieke niveau van de Europese Unie blijft het muisstil.

conclusie

De critici van het Amerikaanse buitenlandse beleid vertonen weinig tot geen interesse om de functies over te nemen van de Amerikaanse wereldregering. Op dit vlak heeft Mandelbaum volgens mij gelijk. Daarom hebben we in Europa momenteel nood aan een nieuwe generatie van kosmopolitische politici die de Europese Unie willen uitbouwen tot een nieuw succesverhaal. Ze moeten helpen bij het creëren van een kosmopolitisch Europa. Daarmee bedoel ik dat de EU zich moet ontwikkelen tot een krachtige actor die op het internationale politieke toneel conflicten zoals in Darfur en zelfs de Palestijnse gebieden kan oplossen. Dit moet gebeuren door middel van het gebruik van diplomatie en multilateralisme ondersteund met een geloofwaardige militaire slagkracht.

Dit is volgens mij de enige manier om de hegemonie van de Amerikaanse goliath te doorbreken. Wachten op de komst van een Chinese goliath is geen goede optie. In deze zin is het boek van Mandelbaum op een perverse manier een soort aansporing voor Europese politici om eindelijk werk te maken van een kosmopolitisch Europa dat economische hulp aan arme landen, en actief tussenkomen in conflictgebieden op de agenda plaatst. Dit moet gebeuren in plaats van het overmatig subsidiëren van de landbouwsector en het afweren van de Europese markt voor producten uit de landen van de derde wereld.

Een link naar een essay van mijzelf over kosmopolitisme.

Twee uitstekende boeken over het kosmopolitisme geschreven door de Duitse socioloog Ulrich Beck, eentje samen met Grande.


Tags
geen tags

Reacties (0)

Alleen geregistreerde gebuikers mogen comments plaatsen

Aanmelden of Registreer plaats een reactie